Met zijn gevarieerde landschappen, die lopen van het centrale bergland via de rijstterrassen tot de prachtige stranden, om de cultuur, de talloze tempels en moskeeën, de uitstekende surf en het duiken niet te vergeten, is Indonesië zonder twijfel een spectaculaire bestemming.
In de loop der jaren heb ik zo’n vijf maanden backpackend door het land doorgebracht en in deze gids vind je een hoop nuttige informatie en tips om je reis naar Indonesië zo goed mogelijk te organiseren.
Snelmenu

Nepal Van Java.
De hele Indonesische archipel heeft een tropisch klimaat en kent twee seizoenen: het regenseizoen, van november tot maart, waarbij januari en februari over het algemeen de natste maanden zijn, en het droge seizoen, van april tot oktober.
Als het kan, is het aan te raden de maanden juli en augustus te vermijden, want dat is het absolute hoogseizoen. Bijzonder populaire bestemmingen zoals Bali worden letterlijk bestormd, maar het is evengoed waar dat je op minder toeristische eilanden zoals Sumba zelfs midden in augustus maar heel weinig toeristen ziet.
Om af te sluiten: over het algemeen is de beste periode om Indonesië te bezoeken de maanden april–juni en september–oktober, wanneer het weer goed is, er minder toeristen zijn en de prijzen lager liggen dan in het hoogseizoen. Dat maakt Indonesië een uitstekende bestemming om de piek van het regenseizoen in de rest van Zuidoost-Azië door te brengen.

Nationaal Park Komodo.
Houders van een Italiaans paspoort krijgen direct op het vliegveld een toeristenvisum “on arrival” voor 30 dagen vanaf het moment dat ze het land binnenkomen (de regels hangen af van je nationaliteit, dus check wat voor jou geldt). Dit visum moet contant worden betaald en kost 500.000 IDR.
Afgezien daarvan raad ik voor het gemak aan het visum online aan te vragen vóór aankomst, zodat je de rij op het vliegveld vermijdt. Het visum online regelen is vooral belangrijk voor wie het wil verlengen met nog eens 30 dagen: alleen dan kan ook de verlengingsprocedure online worden afgerond, terwijl je bij een visum dat je op het vliegveld hebt gekregen naar het immigratiekantoor moet of je op een of andere bemiddelaar moet verlaten. Dit is de officiële website; het betreffende visum is het “B1” en kost altijd 500.000 IDR. Zoals gezegd kun je dit visum, als je langer dan 30 dagen wilt blijven, één keer verlengen voor een totaal verblijf van 60 dagen door nog eens 500.000 IDR te betalen. Let wel op: bij de visumaanvraag moet een bewijs van vertrek uit het land binnen de geldigheidsduur van het visum worden geüpload (dus binnen de eerste 30 dagen); als de vlucht in kwestie buiten de eerste 30 dagen van het visum valt, loop je dus het risico dat je visum wordt geweigerd. Hier vind je een paar mogelijke oplossingen.

Vulkaan Inerie.
Als je langer dan 60 dagen wilt blijven, kun je het land uit- en weer inreizen met de klassieke “visa run”, maar persoonlijk raad ik aan in plaats daarvan het “C1”-visum aan te vragen, dat 1.500.000 IDR kost. Dit visum kan maar liefst twee keer worden verlengd voor een totaal verblijf van 180 dagen. Ook hier moet bij de visumaanvraag een bewijs van vertrek uit het land binnen de geldigheidsduur van het visum worden geüpload, plus een kopie van een bankafschrift waaruit blijkt dat je minstens 2.000$ op je naam hebt staan. Hoe dan ook raad ik je aan de officiële website te raadplegen; voor één keer is hij goed gemaakt en is de informatie duidelijk.
Wat de verplichte vaccinaties betreft, is de enige eis die tegen gele koorts, en alleen als je uit een risicoland komt. Verder raad ik als je reist altijd Hepatitis A en Hepatitis B aan. Voor actuele informatie over visa en dergelijke raad ik je ook aan de website van het ministerie van Buitenlandse Zaken van je eigen land te raadplegen (bijvoorbeeld, in Nederland, het Reisadvies van het ministerie van Buitenlandse Zaken).

Dansende bomen van Sumba.
In deze gids staan de prijzen in de lokale munteenheid, de “Indonesische roepia”, vaak gewoon afgekort als “IDR”. De wisselkoers is ongeveer 1€ = 20.000 IDR. Voor de actuele koers raad ik je aan even te kijken op deze pagina.
Gezien de geografie van Indonesië lijkt het me zinvol om dit gedeelte op te delen per eiland, nog voordat ik het over bestemmingen op die eilanden heb. Voor de kaart hieronder heb ik min of meer dezelfde logica gebruikt.

Let op: op meerdere plekken in de gids vind je links naar https://www.alltrails.com/. Als je de offline navigatie rechtstreeks in de AllTrails-app wilt gebruiken, moet je overstappen op de pro-versie. Je kunt dit probleem echter omzeilen door de coördinaten te downloaden van de desktopversie van de site in het formaat “Google Earth KML” en ze vervolgens te uploaden in Organic Maps, absoluut een van mijn favoriete reisapps.

Zonsopgang op de top van de Kelimutu in gezelschap.
Ondanks dat het het grootste eiland van Indonesië is, ontvangt Sumatra een fractie van het toerisme van populairdere eilanden als Bali, Java en Lombok, maar er is toch een goed aanbod aan accommodaties, vooral in het midden en noorden.
Banda Aceh, hoofdstad van de Indonesische provincie Aceh, ligt op de noordwestpunt van Sumatra. Het staat bekend om zijn rijke islamitische erfgoed en is bovendien de enige regio van Indonesië waar de sharia (islamitisch recht) formeel wordt toegepast. De stad springt helaas ook in het oog doordat ze tot de meest verwoeste steden behoorde door de verschrikkelijke tsunami van 2004.
Voor de meeste reizigers is Banda Aceh niet meer dan een verplichte tussenstop om het nabijgelegen Pulau Weh te bereiken, het eiland voor de kust van de stad dat de lokale bevolking “Sabang” noemt. Afgezien daarvan is er wel iets te doen als je te laat in de stad aankomt om direct naar het eiland door te reizen, je reis wilt onderbreken of gewoon zin hebt om wat tijd door te brengen met het verkennen van de stad en omgeving.
Er zijn een paar monumenten gewijd aan de tsunami, zoals dit (Google Maps) en de PLTD Apung (Google Maps), dat als museum fungeert. In het centrum raad ik bovendien de moskee Masjid Raya Baiturrahman (Google Maps) aan, waar je voor 15.000 IDR naar de top van de minaret kunt klimmen, die boven de stad uittorent.
Tot slot, als je besluit een scooter te huren, kun je bij Pantai Lampuuk (Google Maps) surfen of gewoon de dag op het strand doorbrengen, en verder naar het zuiden is er een waterval, Wisata Air terjun suhom (Google Maps), die volgens het personeel van het hostel echter helemaal niet goed onderhouden is, mede door veel vuil.

Een van de monumenten gewijd aan de tsunami.
Overnachten in Banda Aceh
Ik heb één nacht doorgebracht in Lala Hostel, niets bijzonders maar schoon en functioneel. Het personeel is echt vriendelijk en behulpzaam. Aanbevolen.
Naar Banda Aceh reizen
De enige zinnige verbinding over land is de bus van en naar Medan, maar dat is toch meer dan 12 uur en, althans tijdens mijn bezoek, reden er alleen nachtbussen (Google Maps). Tenzij je een extreem krap budget hebt, raad ik aan te vliegen; als je vroeg boekt, zijn de vluchten naar Medan echt goedkoop. Ik wil er bovendien op wijzen dat er rechtstreekse verbindingen zijn naar Kuala Lumpur in Maleisië met AirAsia. Voor wie een rondreis door Zuidoost-Azië in gedachten heeft, is Banda Aceh in feite een goede eerste of laatste stop in Indonesië.
Van het vliegveld naar het stadscentrum vragen taxi’s 100.000 IDR, maar als je licht reist kun je voor 50.000 IDR achterop een scooter meerijden (Google Maps).

Japanse bunker op Pulau Weh.
Pulau Weh, of Sabang, is een klein vulkanisch eiland ten noorden van Banda Aceh. Het koraalrif eromheen biedt uitstekend duiken, maar ook gewoon mooie stranden zonder de drukte die andere delen van Indonesië kenmerkt.
Ook op het eiland geldt de sharia. Ik had gelezen dat bikini’s verboden waren en dat zwemmen op vrijdag op bepaalde tijden niet was toegestaan, maar volgens mijn ervaring mogen toeristen min of meer doen wat ze willen en geldt de wet in de praktijk alleen voor de lokale bevolking.
Snorkelen en duiken
Pantai Iboih (Google Maps) en omgeving is het beste gebied om te snorkelen en daar vind je ook de meeste duikcentra, als je daarin geïnteresseerd bent (de andere optie is Gapang Beach, vlakbij). Ik had een klein probleempje met mijn oor, dus ik heb niet gedoken, maar een paar vrienden hebben me bevestigd dat het koraalrif in goede staat is en dat het duiken uitstekend is. Hier kun je ook boottochten om te snorkelen regelen, of je kunt gewoon een duikbril en snorkel huren en het op eigen houtje doen, zoals ik heb gedaan. Huren voor de hele dag kost 20.000 IDR.
Als je het op eigen houtje doet, raad ik aan te lopen naar dit strand; het pad langs de kust staat op Organic Maps en is in elk geval echt makkelijk te volgen. Het strand in kwestie is praktisch verlaten; toen ik aankwam was er niemand en terwijl ik er was, kwam er maar één boot met een paar toeristen die even snorkelden voordat ze doorvoeren naar de volgende stop van hun tour.
Als je geen zin hebt om te lopen, ligt Pantai Teupin Serkui (Google Maps) aan het begin van het pad langs de kust; het is er rustig, er is veel schaduw en er zijn een paar restaurants waar je voor schappelijke prijzen kunt eten. Vanaf het strand kun je langs de kust snorkelen tot Pantai Yulia (Google Maps). Ik raad af om de baai over te steken naar het eiland aan de overkant, omdat er veel boten heen en weer varen en dat gevaarlijk kan zijn.

Het eerder genoemde kleine “verlaten” baaitje.
Rondtocht over het eiland
Als je besluit een scooter te huren, kun je in één dag het hele eiland rondrijden. De wegen zijn in uitstekende staat en er is heel weinig verkeer. Als je in de buurt van Sabang verblijft, kun je beginnen met de Japanse bunker Anoi Itam (Google Maps); ze vragen 3.000 IDR toegang en nog eens 3.000 IDR voor parkeren. Zoals de naam al zegt, is het een bunker die de Japanners tijdens de bezetting in de Tweede Wereldoorlog hebben gebouwd; eerlijk gezegd is er niet veel te zien, maar gezien de prijs kun je best even stoppen om een kijkje te nemen.
Daarna raad ik aan door te rijden naar de vulkaan Jaboi (Google Maps); hier vragen ze buitenlanders 20.000 IDR, ze bieden een betaalde gids aan maar die is absoluut niet nodig. Er zijn meerdere paden; ik raad aan de borden naar kawah 4 te volgen, die naar de kleine krater leidt (het pad staat ook op Organic Maps).

Vulkaan Jaboi
De korte wandeling is leuk en aangenaam, vooral als je nog nooit een vulkanisch landschap hebt gezien. Ik deed hem op teenslippers en laten we zeggen dat het misschien beter is om schoenen te hebben; bovendien kook je letterlijk als het een bijzonder warme dag is, tussen de hitte die uit de grond komt en de warmte buiten! Probeer dus in elk geval de middaguren te vermijden. Even verderop zijn ook warmwaterbronnen (Google Maps), maar ik had het al warm genoeg en het leek me echt geen goed idee om erheen te gaan. Afgezien daarvan weet ik zeker dat ze ’s avonds of misschien op een regenachtige dag zeker een aangename plek zijn om te bezoeken.
De volgende stop is Pasir Putih Beach (Google Maps), ook bekend als “White Sand Beach”. Het strand is erg mooi en zelfs op zondag was er niemand, maar omdat er helaas geen resorts zijn die het onderhouden, is het niet een van de schoonste. Iets verder naar het noorden, langs de kust, ligt Wisata Gua Sarang (Google Maps), een attractie die vooral populair is bij binnenlandse toeristen. Het gaat om natuurlijke grotten met een reeks “photo spots” waar de lokale bevolking dol op is; ik ben niet eens naar binnen gegaan, maar ik laat het aan jou om te oordelen. Hetzelfde geldt voor het Kilometer Nol Monument (Google Maps), dat het noordelijkste punt van Indonesië markeert; het leek me bullshit, maar oordeel zelf maar! Tot slot zou je even langs kunnen gaan bij de waterval Pria Laot (Google Maps); ik was er in het weekend, met alle kinderen van het eiland thuis van school, dus het was superdruk en laten we zeggen dat de situatie qua netheid, zoals vaak in Indonesië, niet de beste was. Maar als je overdag verkoeling zoekt en het weekend vermijdt, is het eigenlijk niet zo slecht.

White Sand Beach.
Overnachten op Pulau Weh
Ik nam een kamer in Pondok Simpang Tiga, een zeer goedkope kamer met airconditioning. Het personeel was echt vriendelijk, regelde een gloednieuwe scooter voor me voor 100.000 IDR per dag en gaf me op de dag dat ik vertrok zelfs gratis een lift naar de haven. Afgezien daarvan zijn er zeker betere opties als je bereid bent wat meer uit te geven.
Tijdens mijn verblijf op het eiland raakte ik bevriend met een paar jongens van het personeel van Casa Nemo Beach Resort & Spa en ik heb er meer dan een paar avonden doorgebracht. Het is er erg mooi en hoewel ze het online niet promoten, hebben ze een slaapzaal tegen interessante prijzen. In elk geval ligt het pand direct aan zee en is het helemaal niet slecht.
Naar Pulau Weh reizen
Vanuit de haven van Banda Aceh (Google Maps) zijn er elke dag minstens twee of drie afvaarten, zowel met de veerboot (ongeveer 2 uur, 35.000 IDR) als met de speedboot (ongeveer 30 minuten, 100.000 IDR). De dienstregeling lijkt vaak te veranderen, dus ik raad aan de Instagram-pagina Discover Sabang te raadplegen, waar dagelijks updates in de stories worden gepost. Om vanuit de stad naar de haven te komen kun je gewoon Grab of Gojek gebruiken, maar houd er rekening mee dat je buiten de haven wordt afgezet en dat je op dezelfde manier bij terugkomst per se de haven uit moet om de twee apps te gebruiken; anders moet je een traditionele taxi nemen. In elk geval is het minder dan vijf minuten lopen, dus het is absoluut geen probleem, tenzij je erg zwaar bepakt reist.
Eenmaal aangekomen in de haven van het eiland vond ik voor 50.000 IDR een lift op een scooter naar de guesthouse. Taxi’s vroegen het dubbele, hoewel dat natuurlijk afhangt van waar je op het eiland wilt verblijven. Achteraf gezien had ik beter direct in de haven een scooter kunnen huren en dat raad ik aan als je licht genoeg reist. Ook omdat er op het eiland geen enkel soort openbaar vervoer is.

Waterval Pria Laot.
Let op: Medan, Bukit Lawang, Berastagi en het Tobameer vormen een gevestigd circuit onder reizigers, zelfs zo dat er een heus netwerk van gedeelde taxi’s is dat heen en weer rijdt tussen de verschillende bestemmingen. Sommigen, vooral gezinnen, besluiten zelfs een privéchauffeur te nemen voor een tiental dagen. Als je geïnteresseerd bent, zou je op Backpacking Sumatra (Indonesia) of Indonesia Backpackers zonder veel moeite wat WhatsApp-nummers moeten kunnen vinden. Als alternatief hebben veel accommodaties zeker wel een paar contacten en kun je het direct vragen aan de mensen die ze beheren. Een laatste optie is ook om via WhatsApp, met het nummer dat je bij de link vindt, contact op te nemen met Bagus Holidays Taxi. Volgens wat mij is verteld, betaal je meestal een vast dagbedrag plus de benzine. Tot slot zou je kunnen overwegen een scooter in Medan te huren, zoals een paar vrienden hebben gedaan. AXE RENTAL MOTOR MEDAN wordt vaak aangeraden en als je wilt brengen ze het voertuig ook naar het vliegveld.
De hoofdstad van Noord-Sumatra is de op twee na grootste stad van Indonesië, maar heeft de gemiddelde reiziger niet veel te bieden. Het is er druk en vuil en de meeste reizigers komen doorgaans in de stad aan en vertrekken dezelfde dag weer.

Kantor Pos Medan.
Als je besluit een dag in de stad door te brengen, staan er in het centrum een paar koloniale gebouwen, zoals de Old City Hall (Google Maps) en Kantor Pos Medan (Google Maps). Ik kwam er langs toen ik het station uitliep, niets bijzonders. Volgens mij is de Tjong A Fie Mansion (Google Maps) daarentegen wel een bezoek waard; het is in feite de kopie van de Blue Mansion van George Town in Maleisië. Die laatste had ik twee weken eerder bezocht, dus ik voelde niet de behoefte erheen te gaan, maar ik denk dat het interessant kan zijn, of althans het bezoek in Maleisië was het wel. Tjong A Fie, de magnaat die ook wel de Rockefeller van het Oosten werd genoemd, bracht namelijk veel tijd door in Medan en had daar een replica van zijn hoofdresidentie laten bouwen. De rondleiding kost 35.000 IDR.
Ik ben ook niet naar de moskee Masjid Raya Medan (Google Maps) geweest, die echter vaak wordt aangeraden. Ontworpen door een Nederlandse architect, met een mix van Marokkaanse, Europese, Midden-Oosterse en Maleisische stijlen, ziet hij er echt zeer indrukwekkend uit. Op korte afstand ligt het Istana Maimun/ Maimoon Palace (Google Maps), maar de recensies zijn zeker niet enthousiast; blijkbaar kun je maar twee kamers bezoeken, die echter vol souvenirs zijn gezet.
Tot slot is het Maha Vihara Maitreya (Google Maps) net buiten de stad een van de grootste boeddhistische tempels van het land.

Old City Hall.
Overnachten in Medan
Als je besluit in de stad te overnachten, is RedDoorz Hostel @ Capsule Inn Medan helemaal niet slecht. Ik heb er één nacht doorgebracht toen ik uit Banda Aceh kwam. Schone ruimtes en een ligging die niet te ver is van zowel het centrum als het busstation. Heb je daarentegen een vroege vlucht of wil je om welke reden dan ook in de buurt van het vliegveld blijven, dan raad ik My Studio Hotels Kualanamu Airport Medan aan, een strategische ligging voor iedereen die wil voorkomen in de stad terecht te komen met alle gevolgen van dien. Ze bieden ook een shuttleservice naar het vliegveld.
Naar Medan reizen
Zoals gezegd zijn er nachtbussen uit Banda Aceh, maar een vlucht kost, als je vroeg boekt, maar iets meer en bespaart je een hoop tijd. Vanaf het vliegveld rijdt een echt handige sneltrein rechtstreeks naar het centraal station (Google Maps) en terug voor 40.000 IDR, met vrij regelmatige vertrektijden (de dienstregeling vind je op Google Maps). Als alternatief zijn er DAMRI-bussen naar andere bestemmingen in de stad.

Orang-oetan in Bukit Lawang.
Bukit Lawang staat bekend als een van de weinige plekken ter wereld waar je vrijwel zeker orang-oetans in het wild kunt zien. Het begon allemaal met een herintroductieprogramma dat officieel al in 2001 is afgerond. Helaas zijn de plaatselijke mensen in de praktijk nooit gestopt met het verzorgen van de orang-oetans, die heel goed weten dat ze gemakkelijk voedsel kunnen vinden bij de kampen waar de toeristen slapen. Ik heb persoonlijk gezien hoe orang-oetans de restjes van de verschillende maaltijden kwamen halen. Of je het nu leuk vindt of niet, de lokale economie hangt volledig van hun aanwezigheid af; de prikkels zijn vrij duidelijk. Kortom, ook al zijn ze “vrij” en leven ze in hun natuurlijke habitat, het gaat in alle opzichten om semi-wilde orang-oetans. Goed? Fout? Maakt het niet uit? Aan jou de keuze.

Bat Cave.
De tochten door het nationaal park Gunung Leuser om orang-oetans te zien zijn uiteraard de activiteit nummer één in Bukit Lawang. Afgezien daarvan kun je met een beetje geluk ook andere dieren zien. Ik zag bijvoorbeeld, naast een tiental orang-oetans, een hoop Thomas’s leaf monkeys, makaken en twee gibbons.
Er worden opties aangeboden voor elke smaak (hier vind je een paar standaardprogramma’s), van dagtochten – waarbij je in feite weer in het comfort van je eigen guesthouse gaat slapen – tot tochten van twee, drie of meer dagen – waarbij je de nacht doorbrengt in het park, in zeer sobere accommodaties die over het geheel genomen niet zo slecht zijn als je een minimum aan aanpassingsvermogen hebt.
Ik koos voor de tocht van drie dagen en twee nachten die eindigt met raften, waarvoor bijna alle reisbureaus officieel € 170 per persoon vragen, maar je kunt veel minder betalen. Met twee andere jonge reizigers die ik in de guesthouse (Jhony’s Backpacker) had leren kennen, betaalden we ongeveer € 130 per persoon door ter plekke af te dingen. Ze noemen het trekking, maar in werkelijkheid loop je niet veel, integendeel, je loopt heel weinig. Al met al was het een prettige ervaring. Als je iets authentieker zoekt, kun je waarschijnlijk beter ergens anders kijken of iets op maat organiseren; de gidsen zijn bereid wekenlang zo diep het bos in te trekken als je maar wilt, met ook meer kans om schuwere dieren te zien, zoals de Sumatraanse tijger 🙂 Er is me verteld dat je, als je wilt, ook de oversteek naar Ketambe kunt organiseren.

Moeder orang-oetan en jong terwijl ze de restjes eten.
Er is verder niet veel te doen in Bukit Lawang. Ik ben naar de Bat Cave geweest (Google Maps), maar het is niets bijzonders en bovendien vragen ze 25.000 IDR entree. Je zou in plaats daarvan even langs kunnen gaan bij de lokale markt (Google Maps) of gewoon gaan zwemmen met de inwoners bij de voetgangersbrug die door het dorp loopt (Google Maps).
Let op: ik raad aan om in Medan contant geld op te nemen voordat je in Bukit Lawang aankomt, want hier zijn de geldautomaten onbetrouwbaar, zo niet helemaal afwezig.
Overnachten in Bukit Lawang
Ik heb geslapen in Jhony’s Backpacker vóór en na de trektocht, een basic accommodatie maar uiterst goedkoop en over het geheel genomen helemaal niet slecht. Ik heb de trektocht ook met Jhony gedaan. Een wat bijzonder type, maar eerlijk en vriendelijk.
Naar Bukit Lawang reizen
Van en naar Medan zijn er overdag regelmatig verbindingen met oranje minibusjes die vertrekken vanaf dit punt (Google Maps). Ze staan langs de weg voor de bakkerij geparkeerd en zijn makkelijk te herkennen. Van buitenlanders vragen ze 50.000 IDR. Ga niet naar Terminal Pinang Baris Medan (Google Maps) zoals sommigen voorstellen, want de lokale maffia zal proberen je nog meer te laten betalen. De laatste halte is de terminal van Bukit Lawang (Google Maps). Als alternatief zijn er de gedeelde taxi’s, zoals eerder beschreven.

Thomas’s leaf monkey.
Tangkahan en Ketambe zijn twee minder toeristische alternatieven voor iedereen die de “drukte” van Bukit Lawang wil vermijden en mogelijk een ethischere ervaring wil hebben. Ik heb geen van beide bezocht, dus neem wat volgt met een korreltje zout. Ketambe is in sommige opzichten het zusterdorp van Bukit Lawang; ook hier had de Indonesische overheid een herintroductieprogramma voor orang-oetans uitgevoerd en een hele reeks accommodaties gebouwd, waardoor het in feite een andere officiële ingang tot het nationaal park Gunung Leuser is. Omdat het echter veel lastiger te bereiken is dan Bukit Lawang, is het door de jaren heen veel minder gegroeid als toeristische bestemming en heeft het, volgens wat mij is verteld, juist daarom een veel authentiekere sfeer behouden. Als je geïnteresseerd bent, vind je op deze pagina gedetailleerde informatie over hoe je Ketambe met het openbaar vervoer bereikt.
Tangkahan ligt daarentegen vlak bij Bukit Lawang; met de recente verbetering van de weg liggen de twee dorpen iets meer dan een uur rijden uit elkaar. Hier kun je, naast de mogelijkheid om orang-oetans te zien, ook een natuurbehoudsproject voor olifanten bezoeken. Helaas was het tot niet zo lang geleden mogelijk op olifanten te rijden. De dingen lijken recent veranderd te zijn, maar een aantal recensies blijft toch niet positief. In elk geval kun je gewoon een paar jungletrektochten organiseren of een paar watervallen bezoeken, alles in een context die minder toeristisch zou moeten zijn dan Bukit Lawang. Op deze pagina vind je een hoop informatie.

Berastagi, in het hart van de Karo Highlands en omringd door actieve vulkanen, biedt sfeervolle landschappen, het hele jaar een aangenaam klimaat en is een uitstekende tussenstop om de reis naar het Tobameer te onderbreken. Nog voordat je in Berastagi aankomt, kun je, als je een chauffeur hebt of op een scooter reist, overwegen te stoppen bij de waterval Air Terjun Teroh-Teroh Petar (Google Maps).
In het centrum van Berastagi is niet veel te zien; ik raad aan even langs te gaan bij het kleine museum gewijd aan de Karo Batak-cultuur, de oorspronkelijke bevolking van het hoogland (Google Maps); het is niets bijzonders, maar de toegang kost maar 8.000 IDR en als je er toch bent, ga dan even naar de nabijgelegen markt (Google Maps). Net buiten de stad ligt de Taman Alam Lumbini (Google Maps), een boeddhistische tempel die me door het personeel van de guesthouse was aangeraden, maar ik ben er niet geweest.

Museum gewijd aan de Karo Batak-cultuur.
Mount Sibayak
De vulkaan Sibayak is een mooie, helemaal niet zware wandeling die je gemakkelijk vanuit Berastagi kunt doen (AllTrails). De toegang voor buitenlanders kost 20.000 IDR, te betalen aan het begin van het hoofdpad (Google Maps). Ik ging zondagochtend omhoog en er stond een enorme massa mensen in tenten. Medan ligt niet te ver weg en voor de lokale bevolking is het een zeer populaire uitstap voor in het weekend.
In elk geval is het absoluut niet nodig je bij een georganiseerde tour aan te sluiten. Als je omhoog wilt om de zonsopgang te zien, zoals veel mensen besluiten te doen, moet je, afhankelijk van waar je verblijft, mogelijk vervoer regelen (overdag rijden er minibusjes vanuit het centrum). Ik ben rechtstreeks vanaf de guesthouse gaan lopen. Eenmaal bij de krater kun je, in plaats van langs hetzelfde pad terug te gaan, afdalen in de richting van het dorp met de warmwaterbronnen (AllTrails).

Mount Sibayak met Mount Sinabung op de achtergrond.
In elk geval staan er in het “dorp van de warmwaterbronnen” heel wat accommodaties; ik ben een beetje op goed geluk bij Mitra Sibayak Hot Spring terechtgekomen (Google Maps). De toegang kost 15.000 IDR en over het geheel genomen raad ik het aan. Na een verdiend warm bad liep ik weer te voet terug naar de guesthouse, maar als je wilt rijden de gebruikelijke lokale minibusjes heen en weer in de richting van Berastagi voor 7.000 IDR (Google Maps).

Het dorp van de warmwaterbronnen van bovenaf gezien.
Mount Sinabung
De Gunung Sinabung is de afgelopen jaren bijzonder actief geweest en daarom gesloten voor het publiek; naar de krater klimmen is op dit moment verboden. Als de zaken in de toekomst veranderen, ben ik er zeker van dat het een mooie wandeling kan zijn. Vraag ter plekke naar actuele informatie. Hier vind je de details van het pad (AllTrails).
Overnachten in Berastagi
Ik heb geslapen in RedDoorz at Sibayak Multi National Berastagi (voorheen Sibayak Multinational Rest House) en ik raad het sterk aan. De kamer waar ik zat had betere tijden gekend, maar de tuin buiten, de gastvrijheid van de familie en het uitstekende eten tegen eerlijke prijzen maken het een uitstekende optie. Bovendien kun je, als je bereid bent wat verder te lopen, zoals eerder gezegd, de wandeling naar de vulkaan rechtstreeks vanaf de guesthouse beginnen.
Naar Berastagi reizen
Vanuit Bukit Lawang nam ik de “tourist bus”, dus de gedeelde taxi, en betaalde 200.000 IDR. Voor zover ik weet is het openbaar vervoer geen optie, of althans niet zonder terug te gaan naar Medan, vanwaar er dan rechtstreekse verbindingen zijn naar Berastagi.

Tobameer.
Het Tobameer is het grootste vulkanische meer ter wereld en meet ongeveer 100 kilometer in de lengte en 30 in de breedte. Het belangrijkste toeristische gebied is het dorp Tuk-Tuk op het eiland Samosir midden in het meer, het epicentrum van de Batak-cultuur. De oevers van het Tobameer bieden reizigers die een paar dagen willen relaxen een rustige schuilplaats.
Net als bij Berastagi kun je, nog voordat je bij het Tobameer aankomt, als je een chauffeur hebt of op een scooter reist, overwegen te stoppen bij de waterval Air Terjun Sipiso Piso (Google Maps), die met zijn 120 meter hoogte een van de hoogste watervallen van het land is, en bij Bukit Gajah Bobok (Google Maps), waar een mooi uitzichtpunt is.
In Tuk-Tuk kun je, te voet en zonder per se een scooter te huren, Huta Siallagan (Google Maps) bezoeken, waar je traditionele Batak-huizen kunt bekijken; de toegang kost 10.000 IDR. Onderweg kom je ook het Museum Sipalakka (Google Maps) tegen; de entree kost 10.000 IDR en je kunt er veel werken in steen bekijken.

Batak Museum.
Aan de andere kant van Tuk-Tuk ligt daarentegen de Tomok Market (Google Maps), waar ze vooral souvenirs verkopen, Desa Wisata Tomok Parsaoran (Google Maps), waar je traditionele Batak-huizen kunt bekijken (toen ik langskwam, werd er traditionele muziek gespeeld), Old Tomb Of King Sidabutar (Google Maps), waar de graven van verschillende adellijke Batak-families liggen en tot slot het Batak Museum (Google Maps). Naar mijn mening is niets hiervan bijzonder, vooral niet zonder een minimum aan context. Misschien kan het bezoek, als je een gids betaalt, mogelijk interessanter zijn.
Als je besluit een scooter te huren of je misschien aan te sluiten bij een georganiseerde tour, kun je je verder wagen en langsgaan bij de Parhallow viewpoint and coffee shop (Google Maps), Pengrajin Ulos Samosir (Google Maps), nog een traditioneel dorp, het uitzichtpunt Bukit Holbung Samosir (Google Maps) en de waterval Efrata Waterfall (Google Maps). Zelf ben ik op geen van deze plekken geweest, omdat ik liever aan het meer luierde en alleen de bezienswaardigheden rond Tuk-Tuk bezocht.

Graven van adellijke Batak-families.
Overnachten aan het Tobameer
Ik heb geslapen in Laster Jony’s, leuke kamers aan het meer in een zeer rustig gebied. Vriendelijk personeel en een uitstekend restaurant met eerlijke prijzen. De avocadoshake is een absolute aanrader, als hij in het seizoen is! Aanbevolen.
Naar het Tobameer reizen
Als je met de gedeelde taxi’s aankomt (ik betaalde 200.000 IDR vanuit Berastagi), word je afgezet bij de pier van Parapat (Google Maps) waar overdag regelmatig boten naar Tuk-Tuk gaan voor 25.000 IDR. Eenmaal op de boot word je gevraagd waar je verblijft en op basis daarvan word je verteld wanneer je moet uitstappen. De boot maakt namelijk meerdere stops en je wordt afgezet bij de pier die het dichtst bij je accommodatie ligt. Als je met een scooter komt, kun je de brug aan de andere kant van het eiland nemen of de lokale veerboot (Google Maps).
Van en naar Medan kost de gedeelde taxi 150.000 IDR; sommige guesthouses rekenen meer, je kunt gerust alleen de veerboot laten boeken en de transfer dan rechtstreeks betalen aan Bagus Taxi (Google Maps). De dagelijkse transfer vertrekt rond 10:00, dus je moet per se de eerste boot van Tuk-Tuk naar Parapat nemen. Ik weet zeker dat er ook lokale bussen op de route rijden, maar daar heb ik geen informatie over. Het is bovendien mogelijk de bus te laten boeken die de route Medan – Bukittinggi/Padang rijdt en in Parapat stopt, maar dat is zo’n 16 uur reizen (of meer)!
Als je van plan bent verder te reizen richting Padang, raad ik aan terug te gaan naar Medan en dan naar Padang te vliegen, tenzij je een beperkt budget hebt.

Tobameer.
Padang is de hoofdstad van de provincie West-Sumatra en het knooppunt voor iedereen die naar de Mentawai-eilanden wil. De stad heeft de gemiddelde reiziger niet veel te bieden, maar je kunt er wel een halve dag zoet mee zijn voor of na een bezoek aan de eilanden.
Het gebied langs de rivier (Google Maps) is eigenlijk niet zo slecht; er staat een kleine boeddhistische tempel, Kelenteng See Hin Kiong (Google Maps), en als je wilt kun je de rivier oversteken en lopen naar Siti Nurbaya Hills (Google Maps).
Er is me verteld dat Pantai Air Manis (Google Maps) goede surf en mogelijk een mooi strand biedt om een paar uur door te brengen, maar helaas, omdat het zo dicht bij de stad ligt, lijkt het ernstige problemen met netheid te hebben.
Als je de kans hebt, raad ik bovendien aan even langs te gaan bij de moskee Masjid Raya Syekh Ahmad Khatib Al-Minangkabawi Sumatera Barat (Google Maps); ’s avonds, als hij verlicht is, is hij helemaal niet slecht! Als je ver weg verblijft, moet je zelf bepalen of het de moeite waard is de afstand af te leggen om er te komen.

Moskee Masjid Raya Syekh Ahmad Khatib Al-Minangkabawi Sumatera Barat
Overnachten in Padang
Kokos Hostel Padang City is het hostel nummer één in de stad. Uitstekende accommodatie, uiterst vriendelijk personeel en een uitstekende ligging, op een steenworp afstand van de haven waar de snelle boten naar de Mentawai-eilanden vertrekken. Misschien wat duur voor Indonesië, maar echt een uitstekende optie. Ik heb ook een nacht doorgebracht in Mandeh Guesthouse Padang, een guesthouse die heel erg lokaal aanvoelt, aan de rand van de stad. Vriendelijke, gastvrije familie. Uitstekende prijs-kwaliteitverhouding.
Naar Padang reizen
Met het vliegtuig zijn er elke dag verschillende rechtstreekse vluchten naar Medan in het noorden en Jakarta in het zuiden; als je vroeg boekt, zijn ze echt goedkoop. Vanaf het vliegveld zijn er daarentegen busverbindingen naar het centrum “Kota Padang” voor 30.000 IDR; ik weet niet precies waar je wordt afgezet, omdat ik zelf een Grab heb gedeeld. Er rijdt bovendien ongeveer om de twee uur een trein die maar 10.000 IDR kost; de tijden staan op Google Maps. Naar mijn mening zijn, gezien de prijzen van de vluchten, de enige zinnige verbindingen over land die naar Bukittinggi en de Harau-vallei, waarover ik later zal schrijven. Als je wilt zijn er rechtstreekse bussen naar zowel Medan in het noorden als Jakarta in het zuiden, maar in beide gevallen zit je meer dan 20 uur in de bus!

Gezinshoofd van het huis waar we in Mentawai sliepen.
De Mentawai-eilanden voor de westkust van Sumatra in Indonesië zijn vooral beroemd onder surfers; deze eilanden bieden namelijk enkele van de beste breaks ter wereld.
Maar er zijn hier niet alleen golven: weelderige regenwouden, ongerepte stranden en vooral de unieke cultuur van de oorspronkelijke Mentawai-bevolking maken deze eilanden fascinerend voor elke reiziger.
Ik ben geen surfer, dus ik heb daar niet veel informatie over; ik weet alleen dat surfen hier niet erg goedkoop is: alleen de vergunning om met een surfplank het water in te gaan kost 2.000.000 IDR (15 dagen geldig) en in elk geval lijkt het erop dat je bij surfkampen/resorts terecht moet met prijzen die niet bepaald hostelprijzen zijn. Ik raad je aan zelf wat onderzoek te doen.

Sjamanistisch ritueel.
Tour naar de Mentawai-stam
Ik heb daarentegen meegedaan aan de “Tour naar de Mentawai-stam” op het eiland Siberut (Google Maps). De Mentawai zijn halfnomadische jager-verzamelaars; velen van hen leiden nog een zeer traditioneel leven. Over het algemeen duren de tours drie nachten en vier dagen, oftewel het tijdsinterval tussen de ene snelle boot en de andere (de verbindingen naar Padang zijn niet dagelijks).
Ik heb voor ik vertrok niet veel onderzoek gedaan; in die periode reisde ik met andere jonge mensen en voor één keer heb ik me beperkt tot het volgen van de groep. Ik heb 3,5 miljoen betaald voor de tour van vier dagen en drie nachten (inclusief het retourticket vanuit Padang). De tour werd georganiseerd door ene Agus, die me helemaal geen oprecht persoon leek; Gejeng (onze gids) daarentegen leek me een geweldig persoon. Laatstgenoemde probeert zijn eigen klantenkring op te bouwen zonder het werk via Agus te laten lopen; je kunt rechtstreeks contact met hem opnemen via Instagram.
Terugkomend op de tour: meestal breng je alle drie de nachten in de jungle door als gast van een aantal lokale families en doe je overdag activiteiten zoals vissen, trektochten door het bos, larven verzamelen, sago bereiden of sagu (een lokale plant waarvan de lokale bevolking meel maakt) enzovoort. Wij hebben uiteindelijk maar één nacht in de jungle doorgebracht, omdat er in het dorp een belangrijke ceremonie zou zijn waar we bij wilden zijn. Dansen, zang, geofferde dieren en een paar uitdrijvingen, kortom een ervaring die op z’n zachtst gezegd uniek was! In feite zijn de tours uiterst aanpasbaar.

Bereiding van de sagu.
Andere eilanden in de buurt
Je zou het bezoek aan het eiland Siberut ook kunnen combineren met het nabijgelegen Sipura (Google Maps). De twee eilanden zijn minstens een paar keer per week over zee met een boot verbonden, dus je hoeft niet terug naar Padang. In het noordelijke deel liggen de haven (Google Maps) en de belangrijkste nederzetting, die meer dan een paar guesthouses heeft. Ik ben er niet geweest, maar blijkbaar zijn de stranden ongerept en is massatoerisme nog ver weg. Hier vind je een artikel.
Tot slot, voor iedereen die van de klassieke toeristische routes af wil, is de Hinako-archipel ten noorden van de Mentawai nog een interessante bestemming. Het eiland Nias (Google Maps) heeft een vliegveld, waardoor het veel toegankelijker is. Hier vind je een artikel. Vanaf daar kun je nog afgelegener eilanden bereiken, zoals Asu. Hier vind je een artikel.
Naar de Mentawai-eilanden reizen
De snelle boot “Mentawai Fast Ferry” vertrekt vanaf dit punt in Padang (Google Maps) en komt, na een korte stop iets noordelijker, aan in het dorp waar de tours vertrekken (hier vind je de locatie: Google Maps). Dat is ongeveer 3–6 uur, afhankelijk van de zeecondities. Als alternatief is er ook de trage veerboot, die er echter ongeveer 12 uur over doet. Op deze pagina vind je een artikel dat vaak lijkt te worden bijgewerkt, maar ik raad sterk aan alles ter plekke te bevestigen.

De rivier die we tijdens de tour zijn opgevaren.
De Harau-vallei, vaak de “Yosemite” van Indonesië genoemd, biedt met zijn weelderige rijstvelden, imposante verticale rotswanden en watervallen een voorproefje van het landelijke Indonesië en landschappen die op z’n zachtst gezegd uniek zijn.

Harau-vallei.
Ik raad sterk aan een scooter te huren en de verschillende watervallen in de omgeving te bezoeken terwijl je geniet van het prachtige landschap dat de vallei kenmerkt. Als het de laatste tijd niet heeft geregend, kun je beginnen met de waterval Sarasah Tanggo (Google Maps). Je kunt de onverharde weg gemakkelijk met de scooter afleggen; anders raad ik aan te parkeren bij de dam en te voet verder te gaan (Google Maps). Ga daarna door naar de waterval Sarasah Donat (Google Maps) en de waterval Sarasah Murai 7 Tingkat (Google Maps). Hier in de buurt zou het “beroemde” uitzichtpunt moeten liggen met mooie uitzichten over de vallei; het pad staat op Organic Maps, maar blijkbaar is het echt steil en de jonge reizigers met wie ik reisde waren niet geïnteresseerd, dus ik ben niet omhoog gegaan. Bezoek tot slot de waterval Sarasah Bunta (Google Maps), waar je, als je wilt, kunt zwemmen. Even verderop is een leuk uitzichtpunt waar je laat in de middag heen kunt gaan (Google Maps) om de dag af te sluiten. Als alternatief kun je je aansluiten bij een tour; alle guesthouses kunnen er een regelen.

Waterval Sarasah Murai 7 Tingkat.
Als je tijd en zin hebt, kun je ook overwegen de vallei uit te gaan. Wij zijn naar een brug gereden die bij de lokale bevolking bekend is (Google Maps), maar eerlijk gezegd denk ik niet dat het de moeite waard is. Een andere bestemming die vaak wordt aangeraden is het meer Kapalo Banda Taram (Google Maps).

Brug Kelok 9.
Overnachten in de Harau-vallei
Ondanks wat je ziet als je op Booking zoekt, zijn er in de vallei veel guesthouses. Ik deelde een bungalow met twee andere jonge reizigers bij Abdi Homestay (Google Maps) en ik raad het aan. Mooie accommodatie midden in het groen, de eigenaar is echt vriendelijk, spreekt uitstekend Engels en het huren van scooters is goedkoop. Heerlijk diner. Je kunt rechtstreeks boeken via WhatsApp met het nummer dat je op hun Instagram-pagina vindt. Een andere guesthouse die vaak wordt aangeraden is Limpato Homestay (Google Maps).
Naar de Harau-vallei reizen
Vanuit Padang vertrekken regelmatig rechtstreekse minibussen vanaf dit punt (Google Maps). Ik reisde met de busmaatschappij Sinamar, 4–5 uur en 30.000 IDR. Je wordt afgezet bij de kruising die naar de vallei leidt, op dit punt (Google Maps). Vanaf hier vragen motortaxi’s 50.000 IDR. Als je uit Bukittinggi komt, rijdt het betreffende minibusje langs het station op dit punt (Google Maps).

Waterval Sarasah Tanggo.
Bukittinggi, genesteld tussen de hoogvlakten van West-Sumatra, is een aangename stad met een fris klimaat. Omdat het ongeveer halverwege Padang en de Harau-vallei ligt, is het een uitstekende tussenstop voor iedereen die zijn reis wil onderbreken.

Klokkenplein.
Eerlijk gezegd is de stad, hoewel aangenaam, niets bijzonders en als je krap in de tijd zit, raad ik je aan je tijd elders door te brengen. In de stad kun je in elk geval het iconische klokkenplein en omgeving bezoeken, de Jam Gadang Bukittinggi (Google Maps), de Japanese Tunnel (Google Maps), oftewel een stelsel van tunnels dat tijdens de Japanse bezetting als bunker diende; de entree kost 25.000 IDR, maar er is geen enkele informatie. Je hebt er wel een mooi uitzicht op de Sianok Valley (Google Maps) met de vulkaan Singgalang op de achtergrond (hij was gesloten omdat hij te actief was, maar normaal gesproken kun je naar de top klimmen AllTrails). Vanaf de uitgang van de tunnels kun je, als je wilt, over de “kleine Chinese Muur” lopen tot dit uitzichtpunt (Google Maps); het pad staat duidelijk op Organic Maps. Ik ben niet bij het Fort De Kock (Google Maps) geweest omdat het op vrijdag gesloten is; de entree geeft ook toegang tot de dierentuin Taman Margasatwa dan Budaya Kinantan (Google Maps), die echter heel slechte recensies heeft.
Tot slot zou je een scooter kunnen huren en een paar bezienswaardigheden buiten de stad kunnen bezoeken, zoals het paleis Istano Basa Pagaruyung (Google Maps) en de twee musea Rumah Tuo Kampai nan Panjang (Google Maps) en Bustanul Arifin PDIKM (Google Maps).

Japanse tunnels.
Overnachten in Bukittinggi
Ik deelde een echt appartement met twee andere jonge reizigers en dus weet ik niet wat ik je verder zou kunnen aanraden. Kareem Syariah Hostel Bukittinggi lijkt echter goedkope en schone kamers te bieden op een uitstekende locatie.
Naar Bukittinggi reizen
Vanuit de Harau-vallei rijden er ongeveer elk half uur bussen met het bedrijf Sarah (Google Maps), ze vragen 20.000 IDR. Van en naar Padang kun je het minibusje nemen waarover ik eerder schreef en gewoon uitstappen als je in Bukittinggi bent (Google Maps). Tot slot zijn er rechtstreekse verbindingen vanaf het vliegveld van Padang; ik weet niet hoe frequent de vertrektijden zijn, ze kosten 25.000 IDR.

Sianok Valley.
Met meer dan 140 miljoen inwoners is Java niet alleen het dichtstbevolkte eiland van Indonesië, maar ook een van de dichtstbevolkte gebieden ter wereld. Gezien ook de nabijheid van Bali is het eiland vrij toeristisch, in het bijzonder het oostelijke deel waar de beroemde vulkanen Bromo en Ijen liggen, maar ook het mooie Yogyakarta met zijn beroemde tempels.
Met meer dan tien miljoen inwoners is Jakarta de economische hoofdstad van het land en technisch gezien nog steeds de politieke hoofdstad van Indonesië, maar de regering verplaatst de hoofdstad naar een nieuwe stad genaamd Nusantara, gelegen in Oost-Kalimantan op het eiland Borneo.

Monas.
Als je voor je reis door Indonesië krap in de tijd zit, denk ik eerlijk gezegd echt dat je je tijd beter elders kunt doorbrengen. Zoals in elke grote stad zijn er free walking tours, die een interessante manier zijn om een paar uur door te brengen; ik heb er een gedaan met GuruWalk en die was helemaal niet slecht.
Als je liever op eigen houtje gaat, staan er in het historische centrum van de stad verschillende gebouwen in koloniale stijl, vooral rond het plein Taman Fatahillah (Google Maps), waar je als je wilt het Museum van de geschiedenis van Jakarta (Google Maps) kunt bezoeken; de entree is echt goedkoop. Ik raad ook het nabijgelegen Museum van de Bank van Indonesië (Google Maps) aan en even verderop een boeddhistische tempel (Google Maps).
Verder naar het zuiden kun je Monas (Google Maps) bezoeken, de beroemde obelisk ter herinnering aan de Indonesische onafhankelijkheid van de Nederlanders; je kunt ook naar de top, maar vaak moet je in de rij staan. Vanaf hier kun je doorlopen naar de Istiqlal-moskee (Google Maps), een van de grootste ter wereld, elke dag te bezoeken behalve op vrijdag, en, aan de andere kant van de straat, de kathedraal van Jakarta (Google Maps). Ik ben geen liefhebber van moderne en hedendaagse kunst, maar mocht jij dat wel zijn, dan wordt het MACAN-museum (Google Maps) vaak aangeraden.
Tot slot ligt ten zuiden van de stad, rond het Pancasila Fire Monument TMII (Google Maps), een enorm park met veel musea; ik ben er niet geweest, maar een paar mensen daar hadden het me aangeraden.

Kathedraal van Jakarta.
Overnachten in Jakarta
Ik heb een paar nachten doorgebracht in Wonderloft Hostel Kota Tua, een uitstekend, goedkoop hostel in het hart van het historische centrum van Jakarta. Als je een dag of twee in de stad wilt doorbrengen, raad ik het aan.
Naar Jakarta reizen
Gezien het economische belang heeft Jakarta rechtstreekse vliegverbindingen met talloze vliegvelden in Indonesië. Het vliegveld is met het stadscentrum verbonden per trein en bus; de beste optie hangt af van waar je wilt verblijven.
Ook over land zijn er rechtstreekse busverbindingen naar tientallen en nog eens tientallen steden, waaronder Denpasar op Bali en Padang op Sumatra (ongeveer 24 uur reizen!). Er zijn bovendien handige treinverbindingen naar veel steden op het eiland Java.

Plein Taman Fatahillah.
Bogor, ongeveer een uur ten zuiden van Jakarta, beroemd om het koelere klimaat en de botanische tuinen, kan een uitstapje zijn als je in de hoofdstad verblijft, of een bestemming op zich.
De iconische Botanische Tuin van Bogor (Google Maps), een van de oudste van Zuidoost-Azië, mag je niet missen. Binnen ligt ook het presidentiële paleis, dat echter niet te bezoeken is (Google Maps). Hoewel het ongetwijfeld een aangename plek is om een paar uur door te brengen, moet je niets bijzonders verwachten; de toegang kost 25.000 IDR.
Verder is er in de stad niet veel te doen; ik heb er in feite maar één nacht doorgebracht en ben toen naar Bandung gegaan. Als je daarentegen bereid bent een scooter te huren en de omgeving van Bogor te bezoeken, kun je naar de hindoetempel Pura Parahyangan Agung Jagatkarta (Google Maps), de waterval Air Terjun Curug Nangka (Google Maps) of naar de top van de Mt Salak (Google Maps) (AllTrails).

Presidentieel paleis.
Overnachten in Bogor
Ik heb geslapen in Rion Hostel Bogor, uitstekend hostel, goede ligging, vriendelijk en behulpzaam personeel. Sterk aanbevolen. Een andere optie is GIO Guesthouse Bogor.
Naar Bogor reizen
Vanuit Jakarta rijden er heel regelmatig treinen, de dienstregeling staat ook op Google Maps. Van het vliegveld van Jakarta naar de Damri Terminal (Google Maps) en terug zijn er bovendien rechtstreekse busverbindingen voor wie niet via de hoofdstad wil reizen. Tot slot zijn er handige rechtstreekse verbindingen naar Bandung per bus vanaf Terminal Baranangsiang (Google Maps) en per minivan met Lintas Shuttle BTM (Google Maps) en Jackal Holidays Luxury Shuttle (Google Maps), en nog meer; die laatste kun je ook boeken op Traveloka.
Zoals hierboven gezegd, surf ik niet, maar Pantai Cimaja (Google Maps) en Pantai Batukaras (Google Maps) worden vaak aangeraden door reizigers, vooral de tweede. Ook op Java zijn er veel andere interessante bestemmingen voor surfliefhebbers; op deze pagina vind je wat inspiratie.

Theeplantages bij Bandung.
Na Jakarta en Surabaya is Bandung qua grootte de derde stad van Java. Doordat de stad op een hoogte van ongeveer 700–800 meter boven zeeniveau ligt, heeft ze een koeler en aangenamer klimaat dan veel andere Indonesische steden.
De stad is niet bijzonder populair onder reizigers, die doorgaans liever rechtstreeks van Jakarta naar Yogyakarta gaan en andersom, maar als je tijd hebt, zijn er toch een paar interessante bezienswaardigheden. Ik raad aan even langs te gaan bij Jalan Braga (Google Maps), een aangename straat om te wandelen, vooral ’s avonds wanneer hij gedeeltelijk voor het verkeer is afgesloten. Je zou bovendien de moskee Masjid Raya Bandung (Google Maps) kunnen bezoeken; ik ben er niet geweest, maar er is me verteld dat je in het weekend naar de top van de minaret mag.
Vulkaan Tangkuban Perahu
De vulkaan Tangkuban Perahu (Google Maps) ligt ten noorden van de stad en is gemakkelijk per scooter te bereiken. Ik heb er een gehuurd bij Vectoren Rental Motor (Google Maps). De weg loopt tot aan de rand van de krater, vanwaar je spectaculaire uitzichten hebt. Helaas is de toegang voor buitenlanders echt “duur”: 200.000 IDR doordeweeks en zelfs 300.000 IDR in het weekend (tien keer zoveel als de lokale bevolking!). Als je bovendien de kleinere krater wilt bezoeken, waar de warmwaterbronnen zijn (Google Maps), word je verplicht een gids te nemen; de prijs is blijkbaar onderhandelbaar, maar ze lijken minstens 100.000 IDR te vragen voor wat een kort pad is, en ik heb meteen geweigerd. Eerlijk gezegd zou ik, als je een beperkt budget hebt, waarschijnlijk iets anders doen, maar ook als je het je kunt veroorloven, aangezien het hier toch niet om exorbitante bedragen gaat, is dit streven om zoveel mogelijk geld van buitenlanders los te krijgen iets wat ik persoonlijk zou proberen niet te steunen.
Voor of na het bezoek aan de vulkaan zou je kunnen stoppen bij het Taman Hutan Raya Ir. H. Djuanda (Google Maps), een park aan de rand van de stad met een aantal paden; de entree kost 55.000 IDR voor buitenlanders. Niets bijzonders.

Vulkaan Tangkuban Perahu.
Witte Krater
De Witte Krater of Kawah Putih (Google Maps) ligt daarentegen ten zuiden van de stad. Ook hier gaat het om een vulkaan die een ronduit uniek landschap biedt. Je moet je voertuig op de parkeerplaats achterlaten (Google Maps) en de shuttles nemen die heen en weer rijden tot aan de eigenlijke krater. De toegang inclusief shuttle kost 110.000 IDR. Het kaartje geeft toegang tot de eigenlijke krater met een zeer sfeervol meer; als je echter de uitzichtpunten wilt bereiken, zoals de Sunan Ibu (Google Maps), moet je extra betalen.
Ik raad bovendien aan even langs te gaan bij de nabijgelegen theeplantages (Google Maps). Op het zojuist aangegeven punt is er een gemakkelijke toegang en kun je een korte wandeling door de plantages maken. Je kunt de dag afsluiten in een van de warmwaterbronnen in de buurt; ik ben geweest bij Onsen Ranca Upas (Google Maps) en over het geheel genomen raad ik het aan.

Witte Krater.
Overnachten in Bandung
Ik heb geslapen in Nindya Biodistrict Hotel Bandung, een schoon en goedkoop capsulehotel met vriendelijk personeel. Er is ook een uitstekende coworkingruimte. De ligging is niet erg centraal, maar ik denk niet dat dat een probleem is. Aanbevolen.
Naar Bandung reizen
Voor reizen van en naar Jakarta of Yogyakarta raad ik aan de trein te nemen, die een stuk comfortabeler is dan de bus en veel sneller. Je kunt boeken op Traveloka.

De bergen Merapi en Merbabu, Yogyakarta.
Deze grote stad met zo’n half miljoen inwoners is veruit de meest toeristische bestemming van heel Java, vooral dankzij de nabijheid van twee van de belangrijkste en indrukwekkendste tempels van het hele land. Maar ook de stad zelf heeft zijn charme en als je een extra dag over hebt, is het zeker de moeite waard om haar te bezoeken.
Als een van de oudste steden van het land heeft Yogyakarta een groot aantal historische gebouwen. Het belangrijkste is waarschijnlijk het Paleis van de sultan (Google Maps), dat je niet met open mond zal laten staan maar wel een bezoek verdient; binnen vind je ook een kleine tentoonstelling en op bepaalde tijden kun je muziek- en dansvoorstellingen bijwonen.
Vlakbij raad ik aan het Kampung Wisata Taman Sari (Google Maps) te bezoeken, nog een paleis van de sultan waar vroeger een van de zwembaden door zijn harem werd gebruikt en hij vanuit een aangrenzende toren… zijn keuze kon maken. Dit zijn waarschijnlijk de twee belangrijkste bezienswaardigheden.

Kampung Wisata Taman Sari.
Ik ben ook naar het Vredeburg-museum (Google Maps) geweest, dat in feite gewijd is aan de geschiedenis van de Indonesische onafhankelijkheid; niets bijzonders, maar het is niet duur en het kan ook een goede manier zijn om aan de zon van de middaguren te ontsnappen. ’s Avonds kun je wandelen over Malioboro (Google Maps).
Informeer ter plekke, maar althans tijdens mijn laatste bezoek was de vulkaan Merapi (Google Maps) bijzonder actief; ’s nachts kon je de lava duidelijk zien. Ik heb met andere mensen uit het hostel een Grab gedeeld tot dit punt (Google Maps), maar het uitzicht was niet het beste. Een vriend die zich op dit punt (Google Maps) had geposteerd, had meer geluk. In elk geval denk ik dat het ook veel afhangt van het activiteitsniveau van de vulkaan, en het lijkt erop dat de krater voortdurend verandert.

Vulkaan Merapi.
Borobudur-tempel
Ik heb in mijn leven veel tempels gezien, maar deze is zonder twijfel een van de indrukwekkendste en niet voor niets de grootste boeddhistische tempel ter wereld (Google Maps). Helaas is het niet meer mogelijk om de zonsopgang vanaf de top van de tempel te zien zoals vroeger en overdag is de toegang beperkt. Er bestaan namelijk twee soorten tickets, het “Temple Ground Ticket” en het “Temple structure Ticket”. Het eerste kost 387.500 IDR en laat je in feite alleen rond de tempel lopen, terwijl het tweede 455.000 IDR kost en je toegang geeft tot de top, wat ik absoluut aanraad. Dit type ticket wordt echter slechts in beperkt aantal verstrekt en je moet het tijdslot reserveren. In het hoogseizoen kunnen de tickets weken van tevoren uitverkocht zijn. Alle informatie vind je op de officiële website, waar je ook de tickets kunt kopen.
Foto met een paar lokale studenten.
Ik had het geluk de tempel te bezoeken toen je de zonsopgang vanaf de top nog kon zien en het was een prachtige ervaring, maar eerlijk gezegd vind ik het, als je een beperkt budget hebt en er geen “Temple structure Tickets” meer beschikbaar zijn, een beetje moeilijk om de prijs van het ticket te rechtvaardigen.
Om de site te bereiken, die maar 40 km van Yogyakarta ligt, kun je een lokale minibus nemen die regelmatig vertrekt vanaf de terminal Jombor (Google Maps) of, beter nog, een scooter huren.

Zonsopgang vanaf de top van de Borobudur.
Prambanan-tempel
Gezien de nabijheid van Borobudur blijft dit complex van hindoetempels vaak op de achtergrond, maar deze site blijft absoluut buitengewoon en absoluut de moeite waard om te zien (Google Maps).
Oorspronkelijk bestond het uit 240 tempels, maar helaas zijn er in de loop der jaren veel verwoest, waardoor alleen puin is overgebleven. Bovendien heeft de recente aardbeving van 2006 nog meer verwoesting aangericht. Het blijft zonder twijfel een buitengewoon werk. Ook hier zijn een paar uur volgens mij meer dan genoeg om het te verkennen en ik raad dus aan ze allebei op dezelfde dag te bezoeken, maar te beginnen met Borobudur, dat zeker populairder en overdag drukker is. Ook hier kun je het ticket kopen op de officiële website voor 400.000 IDR. De site ligt maar 20 km van Yogyakarta en is gemakkelijk te bereiken met een lokale bus, die vertrekt vanaf het treinstation (Google Maps), of per scooter.
Tot slot is er in de buurt een derde tempel, niet zo populair en imposant, die veel mensen aanraden maar die ik persoonlijk niet heb bezocht: de Ratu Boko (Google Maps).

Prambanan-tempel.
Nepal Van Java en Mount Sumbing
Nepal Van Java (Google Maps) aan de voet van Mount Sumbing (Google Maps) was een van de hoogtepunten van mijn laatste reis door Indonesië. Het pittoreske dorp is onder buitenlandse toeristen nog relatief onbekend en volgens mij is het absoluut de moeite waard om te bezoeken, vooral in combinatie met de beklimming van de vulkaan Sumbing, al zijn de uitzichten al vanuit het dorp adembenemend. Voor zover ik weet rijdt er geen openbaar vervoer naar het dorp. Samen met andere jonge reizigers huurde ik liever direct bij de guesthouse in Yogyakarta een scooter en om de reis te onderbreken zijn we gestopt bij de waterval Air Terjun Kedung Kayang (Google Maps), die helemaal niet slecht is en die ik over het geheel genomen aanraad.

Air Terjun Kedung Kayang.
Online vind je niet veel accommodaties, in tegenstelling tot guesthouses. Wij hebben een paar kamers gehuurd bij Homestay Omah Biru (Google Maps). Twee andere aanbevolen guesthouses zijn Homestay Dua Saudara (Google Maps) en Bintang Homestay (Google Maps); om te boeken kun je een WhatsApp-bericht sturen naar het nummer dat je op Google Maps vindt.
Om 3:00 uur ’s nachts, terwijl we naar de top van de vulkaan klommen, werd ons door twee andere binnenlandse toeristen verteld dat je technisch gezien een registratie moet doen om naar de top van de vulkaan te mogen, op dit punt (Google Maps). Voor ons was het inmiddels te laat en het is ons niet gelukt, in elk geval is er geen enkele controle uitgevoerd.
Afhankelijk van waar je verblijft, kun je wat klimwerk besparen en parkeren aan het begin van het pad (Google Maps). Pas wel op, want de straten van het dorp zijn extreem steil: met z’n tweeën omhoog op een automatische scooter is zwaar of zelfs onmogelijk en naar beneden rijden zonder motorrem vraagt om goede remmen. In elk geval zijn wij rond 3:00 uur ’s nachts vertrokken en rond 5:30 uur waren we ter hoogte van Pos 3 Sunrise Point (Google Maps) voor de zonsopgang.

Het idee was om de eigenlijke top te bereiken, maar na de zonsopgang trok alles dicht en dus zijn we ter hoogte van Pos 4 (Google Maps) omgekeerd en teruggegaan. Het pad is echt makkelijk te volgen en over het geheel genomen goed onderhouden; in elk geval vind je de gps-coördinaten op AllTrails. Als je besluit naar de eigenlijke top te gaan, weet dan dat het om meer dan 1.500 meter hoogteverschil gaat, dus niet bepaald een wandelingetje! Veel mensen uit de streek lijken de wandeling in twee dagen te doen en overnachten in een tent; sommigen betalen motortaxi’s (50.000–100.000 IDR) om het eerste deel van het pad tot Pos 1 (Google Maps) af te leggen. Het met je eigen voertuig doen is verboden en ik zou het in elk geval niet aanraden, je moet het gezien hebben om het te geloven!

Zonsopgang vanaf Pos 3.
Mount Merbabu
De beklimming van Mount Merbabu (Google Maps), vanuit Yogyakarta, is een relatief populaire wandeling. Buitenlanders betalen 350.000 IDR, wat ik echt niet redelijk vind. In ons geval waren er geen slots beschikbaar voor de dag die we hadden gekozen en dus heb ik iets anders gedaan. Voor de wandeling moet je je namelijk eerst registreren op de officiële website en dan een van de verschillende paden kiezen: Suwanting (AllTrails), Merbabu (AllTrails), Wekas (AllTrails) en Thekelan (AllTrails).
In alle gevallen gaat het om een niet te onderschatten hoogteverschil, dus niet iets om licht op te nemen. Als je besluit de wandeling in één dag vanuit Yogyakarta te doen, raad ik bovendien aan vroeg in de ochtend te vertrekken.
Andere dingen om te doen in de buurt van Yogyakarta
Ik zeg er vooraf bij dat ik geen van de volgende bezienswaardigheden heb bezocht, maar een vriend uit de buurt had ze me aangeraden als mogelijk uitstapje vanuit Yogyakarta. Je zou de dag kunnen beginnen met een bezoek aan de grotten Goa Pindul (Google Maps) en Goa Jomblang (Google Maps) om daarna te genieten van het strand bij Pantai Pok Tunggal (Google Maps) of Pantai Sadranan (Google Maps). Tot slot kun je, voordat je teruggaat naar Yogyakarta, stoppen bij HeHa Sky View (Google Maps), vanwaar je uitstekende uitzichten op de stad hebt.
Overnachten in Yogyakarta
Tijdens mijn laatste bezoek aan de stad heb ik geslapen in Ndalem Diajeng, uitstekende prijs-kwaliteitverhouding, de eigenaresse is een ongelooflijk vriendelijk en behulpzaam persoon. Aanbevolen. Als je iets luxueuzers zoekt, is Ostic House een prachtig hostel in het belangrijkste toeristische gebied van Yogyakarta; veel van de bedden in de slaapzalen (met airconditioning) zijn eenpersoonsbedden en geen stapelbedden, er is een uitgeruste keuken en een sportschool. Voor wie iets luxueuzers zoekt, biedt Java Villas mooie kamers tegen gunstige prijzen.
Naar Yogyakarta reizen
Afhankelijk van waar je vandaan komt, zou je binnenlandse vluchten kunnen overwegen; als je vroeg boekt, kunnen ze echt goedkoop zijn. Over land raad ik vanuit Jakarta, Bandung of Surabaya (knooppunt voor de berg Bromo) sterk aan de trein te nemen, die je kunt boeken op Traveloka. Voor reizen van en naar Karimunjawa vind je hieronder gedetailleerde instructies.

Nepal Van Java.
Deze archipel van 27 eilanden biedt ongerepte stranden met wit zand, levendige koraalriffen en een ontspannen sfeer. Een uitstekende bestemming voor iedereen die een paar dagen de stekker eruit wil trekken en die nog relatief weinig wordt bezocht door internationale reizigers.
Let op: de hele archipel maakt deel uit van een nationaal park, dus bij aankomst moet je 150.000 IDR betalen op doordeweekse dagen en 225.000 in het weekend.

Pantai Alano.
Op het hoofdeiland, waar de veerboot aankomt, liggen letterlijk tientallen stranden; ik heb ze uiteraard niet allemaal gezien, maar mijn favorieten zijn Pantai Bobby (Google Maps) en Pantai Alano (Google Maps). Ze vragen 5.000 IDR entree, maar dat is absoluut de moeite waard, omdat deze stranden, in tegenstelling tot veel andere stranden in Indonesië, schoon en goed onderhouden zijn. Iets verder naar het noorden kun je naar Pantai Barakuda (Google Maps) gaan, vanwaar je boten kunt regelen naar het nabijgelegen Pulau Cilik (Google Maps) om uitstekend te snorkelen. Sunset Beach (Google Maps) is, zoals de naam al zegt, populair bij zonsondergang. Het strand is niets bijzonders en het is er behoorlijk druk; de avond dat ik er was, was er een dj-set en in elk geval zijn er genoeg bars en restaurants. Als je een iets levendiger sfeer zoekt, kan dit iets voor je zijn.

Pantai Bobby.
Island Hopping Tour
Deze tour wordt overal op het eiland aangeboden en heeft een vrij standaard route: twee snorkelsessies en lunch op een eiland, in mijn geval Pulau Cemara besar (Google Maps). Een uitstekende manier om de dag door te brengen. De meeste accommodaties en reisbureaus vragen 250.000 IDR, maar ik betaalde 200.000 IDR door te boeken bij CAFE WALAWARI (Google Maps), dat onder andere ook scooters verhuurt tegen echt voordelige prijzen.

Pulau Cemara Besar.
Overnachten op Karimunjawa
Ik heb geslapen in KALINDA HOMEY, ze hebben zowel privékamers als een kleine slaapzaal. Zeer gezellige accommodatie, superlief personeel, heerlijk ontbijt en een uitstekende ligging. Sterk aanbevolen. Als je om wat voor reden dan ook de nacht in Jepara moet doorbrengen, voor of na je bezoek aan het eiland, staan er op korte afstand van de haven een hoop guesthouses; ik deelde een kamer in het Samudra Hotel.
Naar Karimunjawa reizen
Als je uit Yogyakarta komt, raad ik aan de minivan van DayTrans (Google Maps) te nemen en als bestemming de Ferry Terminal van Jepara (Google Maps) te kiezen. Je kunt online boeken op de officiële website, Traveloka of rechtstreeks naar het kantoor gaan. Eenmaal in Jepara heb je twee opties: de snelle boot met Express Bahari, die 200.000 IDR kost en die je zelfstandig kunt boeken via de app (de boot zit in het hoogseizoen vaak vol, dus het is verstandig om van tevoren te boeken), of de trage veerboot, die 100.000 IDR kost en die je online kunt boeken op deze site. Op het moment dat ik deze gids schreef, had je een lokale bank nodig om te betalen. Een andere optie is de veerboot vanuit Semarang (Google Maps) te nemen, die ’s nachts vaart en je dus accommodatiekosten bespaart. In Semarang ligt ook een vliegveld met rechtstreekse vluchten naar Bali en Jakarta. Welke optie je ook kiest, de verbindingen naar het eiland zijn niet dagelijks, dus probeer je reis te plannen. De vluchten naar het eiland zijn voor zover ik weet na corona niet meer hervat.
Als je daarentegen uit het oosten komt, zijn er rechtstreekse bussen van Terminal Bungurasih in Surabaya (Google Maps) naar de terminal van Jepara (Google Maps). Ik reisde in de tegenovergestelde richting; er was een bus om 8:30, 165.000 IDR inclusief lunch, ongeveer 8 uur reizen. Althans op het moment dat ik deze gids schreef, was online boeken niet mogelijk. Ik raad aan ter plekke te informeren.

Berg Bromo.
Let op: de volgende bestemmingen, Malang, Bromo, Tumpak Sewu en Ijen, bieden verschillende oplossingen voor het vervoer. Als je weinig tijd hebt, niet wilt rijden of het openbaar vervoer niet wilt gebruiken, is het absoluut de moeite waard om een tour te overwegen, omdat de prijzen zeer gunstig zijn. In feite is het niet zozeer een tour als wel een gedeelde taxi die je naar Bromo, Tumpak Sewu en Ijen kan brengen en de reis afsluit bij de haven om de rechtstreekse veerboot naar Bali te nemen. Als alternatief kun je alleen Bromo en Ijen doen of alleen Bromo en Tumpak Sewu; er zijn een hoop opties en in feite kun je, vooral als je in een groep reist, een route op maat samenstellen. Dit alles kan uiteraard ook in omgekeerde richting worden geregeld als je uit Bali komt.
Het alternatief dat ik aanraad voor wie wat meer onafhankelijkheid wil, is een scooter huren in Malang (ik huurde hem bij Rental Motor Malang FALSUD) of Probolinggo en de rondroute Malang, Bromo en Tumpak Sewu over meerdere dagen doen. De afstanden zijn beperkt en de wegen zijn in goede staat. Tot slot kun je ook besluiten het openbaar vervoer te gebruiken; meer informatie vind je in de secties over de afzonderlijke bestemmingen.
Malang is geen bijzonder populaire bestemming onder reizigers, maar kan een uitstekende uitvalsbasis zijn om de omgeving per scooter te verkennen of om Tumpak Sewu in één dag te bezoeken.
Zoals gezegd valt er in de stad niet veel te doen; de enige echte attractie is het Kampung Warna Warni Jodipan of “regenboogdorp” (Google Maps). Het is een mooi project voor de opwaardering en promotie van een zeer arme wijk van de stad, waar de huizen, daken en steegjes in felle kleuren zijn geschilderd, waardoor de wijk in feite een toeristische attractie is geworden. Naar mijn mening niets bijzonders, maar zeker een mooie manier om een uurtje door te brengen. De entree kost 10.000 IDR.
Malang is ook een uitstekende uitvalsbasis om de wandeling naar de vulkaan Semeru (Google Maps) te organiseren, die met 3.676 m de hoogste van het eiland Java is. Hij was tijdens mijn laatste bezoek bijzonder actief en dus was klimmen niet toegestaan, maar een jongen uit de streek die ik in Yogyakarta ontmoette en die in de loop der jaren alle vulkanen van Java heeft beklommen, beschreef het me als zijn favoriete beklimming. De wandeling wordt normaal gesproken in 2–3 dagen afgerond (AllTrails).

Regenboogdorp.
Overnachten in Malang
Ik heb één nacht doorgebracht in Condro Wulan Hostel, een heel leuk hostel met superlief personeel in een woonwijk buiten het centrum. De ligging is niet erg handig, maar ik zou het toch aanraden. Een Grab vanuit het centrum is helemaal niet duur. De prijzen van de tours naar Bromo, Tumpak Sewu en Ijen zijn zeer gunstig.
Naar Malang reizen
Malang is per trein goed verbonden met de belangrijkste bestemmingen in de buurt: Yogyakarta, Surabaya, Probolinggo (Bromo) en Banyuwangi (Ijen). Je kunt online boeken op Traveloka. Als je uit Karimunjawa komt en aankomt bij Terminal Bungurasih in Surabaya (Google Maps), vertrekken vanaf perron 7 regelmatig expressbussen voor 40.000 IDR.
Dit is zonder twijfel de beroemdste van de vulkanen op het eiland Java en bovendien een van mijn favoriete uitzichten ooit van al mijn reizen, zelfs zo dat ik er in de loop der jaren twee keer ben geweest, iets wat ik normaal gesproken probeer te vermijden. Geniet zoveel mogelijk van dit surrealistische landschap!

Zonsopgang op de berg Bromo.
Nog voordat je bij de berg Bromo aankomt, kun je, als je per scooter reist of een privéchauffeur hebt, overwegen te stoppen bij de waterval Air Terjun Madakaripura (Google Maps). Het is een echt indrukwekkende waterval die helaas, een beetje zoals de rest van het gebied, in handen lijkt te zijn gevallen van de “lokale maffia”. Tijdens mijn laatste bezoek was de waterval zelfs officieel gesloten vanwege hevige regenval die de weg had beschadigd, maar de lokale mensen hadden besloten dat je hem toch kon bezoeken, op voorwaarde dat je betaalde voor de verplichte gids en de taxidienst. Lees een paar recente recensies, maar als de dingen niet veranderd zijn, zou ik, hoe mooi de waterval ook is, dit gedrag liever niet steunen.
Eenmaal aangekomen in Cemoro Lawang (waar de ingang van het nationaal park ligt en het beginpunt van de paden naar de belangrijkste uitzichtpunten) kun je eindelijk genieten van het ongelooflijke uitzicht op de berg Bromo met de berg Semeru op de achtergrond. In het dorp worden talloze tours aangeboden, maar je hoeft aan geen enkele deel te nemen om volop van deze buitengewone plek te genieten.
Hoewel extreem populair en vaak overvol, is de zonsopgang op de berg Bromo gezien vanaf het uitzichtpunt Seruni (Google Maps) praktisch verplicht; als je zin hebt om wat meer te lopen, raad ik persoonlijk aan naar King Kong Hill (Google Maps) te klimmen.

Zonsopgang vanaf King Kong Hill.
In het dorp wordt vervoer te paard of per jeep aangeboden (tot een bepaald punt op korte afstand van Seruni), maar eerlijk gezegd is dat absoluut niet nodig. Als je ’s ochtends op tijd vertrekt, bereik je het uitzichtpunt gemakkelijk te voet. Alle uitzichtpunten zijn gratis en daarvoor hoef je geen toegangskaartje voor het nationaal park te betalen!
Na de zonsopgang gaan alle georganiseerde tours naar de eigenlijke krater van de berg Bromo. Dat maakt het er behoorlijk druk, dus als je besluit nog een nacht in Cemoro Lawang te blijven, raad ik aan de krater ’s middags te bezoeken. In elk geval moet je de toegang tot het park betalen (220.000 IDR, oplopend tot 320.000 IDR in het weekend en tijdens lokale vakanties).
Je kunt gewoon naar de krater van de vulkaan lopen (Google Maps); vanaf het dorp is het ongeveer 45 minuten lopen. Als je wilt, kun je ook naar de top van de nabijgelegen vulkaan Batok (Google Maps) klimmen. Als je de entree wilt vermijden, zijn er verschillende onofficiële paden om het park binnen te komen, zoals die op dit punt (Google Maps) en op dit punt (Google Maps).

Krater van de berg Bromo.
Overnachten in Cemoro Lawang (berg Bromo)
Tijdens mijn laatste bezoek deelde ik een kamer in Gigafa homestay, niets bijzonders, maar midden in augustus was er niet veel keus en deze guesthouses, iets buiten Cemoro Lawang, zijn doorgaans goedkoper; als je je eigen vervoer hebt, zijn ze een goed idee. Als je met het openbaar vervoer reist, raad ik aan in Cemoro Lawang te overnachten.
Naar Cemoro Lawang (berg Bromo) reizen
Het is vrij gemakkelijk om de vulkaan, en meer bepaald het dorp Cemoro Lawang, te bereiken. Als je per scooter reist, is de weg in uitstekende staat; het enige advies dat ik zou geven is een scooter met een grote cilinderinhoud te nemen, vooral als je hem deelt. De weg naar het dorp is op sommige stukken echt steil. Van en naar de waterval Tumpak Sewu kun je door het nationaal park rijden over wat de “sea of sand” wordt genoemd. Het is echter een zandweg waarvoor je goede rijvaardigheden nodig hebt; ik heb persoonlijk veel mensen zien vallen. Bovendien moet je, tenzij je besluit Cemoro Lawang te verlaten op dezelfde dag dat je het nationaal park bezoekt, opnieuw entree betalen, omdat de weg erdoorheen loopt. Kortom, overweeg de “grote omweg” te nemen.
Met het openbaar vervoer is de stad die als knooppunt fungeert Probolinggo; of je nu uit het westen of het oosten komt, stap op de eerste trein naar Probolinggo (Google Maps). Je kunt boeken op Traveloka. Neem eenmaal aangekomen op het treinstation een Grab naar het busstation Bayuangga (Google Maps). Vanaf het vliegveld van Surabaya zijn er regelmatige verbindingen met de openbare bus rechtstreeks naar het busstation van Bungurasih.
Let op! Eenmaal in Probolinggo, zowel met de bus als met de trein, beginnen de “problemen”. Als je met de bus uit Surabaya of Banyuwangi (vulkaan Ijen) komt, stap dan pas uit zodra je bij het busstation Bayuangga bent aangekomen; wantrouw iedereen die zegt dat je op een andere plek moet uitstappen, en dat geldt ook voor de chauffeur. Eenmaal aangekomen bij het busstation (maar ook bij het treinstation) word je letterlijk bestormd door mensen die in het begin vriendelijk kunnen zijn, maar die in sommige gevallen agressief kunnen worden als je niet doet wat ze zeggen. Negeer ze vanaf het begin en bereid je in elk geval voor op een situatie die vermoedelijk niet erg prettig zal zijn.
In elk geval vertrekken de minivans naar Cemoro Lawang net buiten de terminal aan de rechterkant (Google Maps) zodra er 10–15 passagiers zijn. Ik herhaal: negeer iedereen die je probeert te helpen, of tegen je zegt dat de accommodaties in Cemoro Lawang allemaal vol zitten, of welk ander gelul ze ook verzinnen; geef niemand van tevoren je geld en betaal pas nadat de bus/minivan is vertrokken. Als de minivan onderweg stopt bij nepcontrolepunten van het nationaal park, geef dan geen cent; de echte ingang ligt aan het eind van het dorp, de enige heffing die je moet betalen is 10.000 IDR voor het behoud van het dorp. Als je in een groep reist of geen beperkt budget hebt, overweeg dan een Grab naar het dorp te delen om elk soort problemen te vermijden.

De weg door de “sea of sand”.
Waterval Tumpak Sewu
De iconische waterval Tumpak Sewu (Google Maps) is zonder twijfel een van de bekendste van Indonesië. Het kan er in de middaguren, vooral in het weekend, extreem druk worden, maar het is toch de moeite waard om hem te bezoeken omdat hij echt indrukwekkend is. Als je aan deze kant binnengaat (Google Maps), vragen ze 50.000 IDR voor toegang tot het uitkijkterras; van daaruit kun je dan afdalen naar de eigenlijke waterval, waar ze nog eens 50.000 IDR vragen. Eenmaal beneden raad ik bovendien aan te lopen naar de waterval Goa Tetes (Google Maps), waar je een pad vindt dat dwars door de waterval omhoog loopt naar een kleine grot. Als je direct aan de andere kant binnengaat, dus zonder langs het uitkijkterras te komen, zou je in theorie alleen de 50.000 IDR entree hoeven te betalen (Google Maps).
Hoewel veel mensen, inclusief ondergetekende die een trein moest halen, alleen Tumpak Sewu bezoeken, zijn er in de omgeving minstens nog vier opmerkelijke watervallen die, als je tijd hebt, een bezoek waard zijn: Coban Ciblungan (Google Maps), Air Terjun Kabut Pelangi (Google Maps), Air Terjun Kapas Biru (Google Maps) en Coban Sriti (Google Maps).

Waterval Tumpak Sewu.
Overnachten bij de waterval Tumpak Sewu
Als je tijd hebt, en vooral als je niet alleen de waterval Tumpak Sewu wilt bezoeken, denk ik dat het de moeite waard is een nacht in de buurt door te brengen, misschien zelfs twee, afhankelijk van hoe laat je aankomt. In elk geval deelde ik een kamer in D’corner Homestay. Ze hebben ook een slaapzaal. De accommodatie is niets bijzonders, maar het personeel is erg vriendelijk. Over het geheel genomen raad ik het aan. Zo’n twintig minuten lopen van de waterval en vlakbij een goede, goedkope warung.
Naar de waterval Tumpak Sewu reizen
Zoals gezegd kun je, als je per scooter reist, van en naar Bromo door het nationaal park rijden over wat de “sea of sand” wordt genoemd. Het is echter een zandweg waarvoor je goede rijvaardigheden nodig hebt; ik heb persoonlijk veel mensen zien vallen. Voor de meeste mensen denk ik dat het beter is om de “grote omweg” te nemen.
Met het openbaar vervoer is het volgens mij altijd verstandig via Malang te gaan; vanaf Terminal Bayangan Gadang (Google Maps) neem je de bus naar Lumajang en stap je onderweg uit ter hoogte van de waterval. Als je de waterval in één dag wilt bezoeken, probeer dan vroeg in de ochtend te vertrekken, want de laatste bus terug naar Malang zou rond 15:00 moeten rijden.

Waterval Tumpak Sewu.
Kawah Ijen, gewoonlijk gewoon “Ijen” genoemd, is een vulkaan die misschien niet zo fotogeniek is als de “nabije” berg Bromo, maar ongetwijfeld spectaculair en zeker een bezoek waard binnen een reisroute over het eiland Java. Het is een actieve vulkaan met een zwavelmijn in de krater, die grotendeels met water is gevuld en een zuur meer vormt met een werkelijk bijzonder azuurblauwe kleur.

De Djawatan Forest.
Kawah Ijen
De wandeling naar de vulkaan wordt doorgaans ’s nachts gedaan, zodat je eerst het “blauwe vuur” ziet, veroorzaakt door brandende zwavel die onderin de krater naar buiten komt, en dan weer naar de top klimt om de zonsopgang te bewonderen: een onvergetelijke ervaring.
Het enige negatieve aan de hele ervaring is de arme lokale mijnwerkers te zien die enorme hoeveelheden zwavel van en naar de vulkaan sjouwen en de talloze toeristen moeten ontwijken die het pad vol lopen.
Banyuwangi is het belangrijkste knooppunt om de vulkaan Ijen te bezoeken, gezien de nabijheid van Bali en de toegang tot het handige spoorwegnet dat de stad met de rest van het eiland verbindt. Als je wilt, kun je hem ook vanuit het westen bezoeken via Bondowoso. In elk geval is de meest praktische en voordelige keuze om de krater van de vulkaan te bezoeken een tour te nemen, vanuit een van beide steden. Openbaar vervoer is er niet.
Of je nu Banyuwangi of Bondowoso als startpunt kiest, maakt weinig verschil en zou uitsluitend een logistieke keuze moeten zijn; als je bijvoorbeeld uit het westen komt en verder naar het oosten (Bali) reist, kun je Bondowoso kiezen en via de tour de transfer naar Banyuwangi regelen, vanwaar je de veerboot naar Bali neemt. In feite kun je ook gewoon direct naar Banyuwangi gaan en alles vanaf daar regelen. Ik zou voor deze optie kiezen, al was het maar omdat je dan gemakkelijk met de trein kunt reizen.

Zonsopgang op de berg Ijen.
Welke keuze je ook maakt, de tour naar de vulkaan kan je ergens tussen 500.000 IDR en 750.000 IDR kosten; de prijs omvat doorgaans vervoer, gids, entree tot het park en een gasmasker (de krater is in alle opzichten een zwavelmijn en de gasuitstoot is uiterst schadelijk). Als je de tour vanuit Banyuwangi regelt, is soms ook een bezoek aan twee watervallen langs de weg inbegrepen.
Het pad naar de krater is ongeveer 3 km lang, vrij steil en als je fit bent, leg je de afstand in minder dan een uur af. Denk er in elk geval aan minstens een trui mee te nemen voor als je boven aankomt en een zaklamp voor het geval die niet door de tour wordt verstrekt. Als je wat wilt besparen, kun je alleen het vervoer regelen; een gids is absoluut niet nodig.
Tot slot, als je besluit in Banyuwangi te overnachten, kun je overwegen het De Djawatan Forest (Google Maps) te bezoeken. Hier staan echt fascinerende eeuwenoude bomen. Niets bijzonders, maar als je een paar uur over hebt voor of na de beklimming van de vulkaan, is het zeker de moeite waard even langs te gaan. De entree kost 17.000 IDR. Om er te komen heb ik een Grab gedeeld met een vriendin en daarna lieten we ons rechtstreeks naar de pier brengen om de veerboot naar Bali te nemen.

De Djawatan Forest.
Overnachten in Banyuwangi en Bondowoso
Banyuwangi: ik deelde een kamer in Good Feeling Ijen Banyuwangi, schone en goedkope kamers, vriendelijk en behulpzaam personeel. Ijen Backpacker en Ninap hostel lijken twee uitstekende opties als je een slaapzaal zoekt.
Bondowoso: hier zijn veel minder overnachtingsopties; Ijen Bondowoso Home Stay lijkt eigenlijk niet zo slecht.
Naar Banyuwangi en Bondowoso reizen
Banyuwangi: van en naar Probolinggo rijden rechtstreekse bussen, maar zoals je eerder hebt gelezen is de busterminal van Probolinggo gewoon een nachtmerrie. Als je zinloze discussies wilt vermijden, neem dan de trein; die is comfortabeler, kost minder en je hoeft niet te maken te hebben met de oplichters over wie ik eerder schreef. Je kunt online boeken op Traveloka.
Van en naar Bali zijn er regelmatige verbindingen vanaf de Mengwi Bus Terminal in Denpasar (Google Maps) naar de Terminal Bus Pelabuhan Gilimanuk (Google Maps). Je kunt boeken via WhatsApp bij Sehati Bus; nummers en tijden vind je op hun Instagram-pagina, ik betaalde 50.000 IDR. Vanaf de haven van Gilimanuk (Google Maps) vaart de veerboot dag en nacht regelmatig heen en weer naar de haven van Ketapang (Google Maps), net buiten Banyuwangi; het kost 15.000 IDR en je kunt online boeken op deze site. Althans op het moment dat ik deze gids schreef, had je een lokale bank nodig om te betalen. In de buurt van de haven is er iemand die het voor je kan doen tegen een kleine vergoeding.
Bondowoso: van en naar Probolinggo is de bus de enige beschikbare optie. Als je uit Bali komt en verder wilt naar Bromo, kun je, nadat je naar de krater bent geklommen, de tour zo regelen dat je daarna in Bondowoso wordt afgezet. Vanaf daar kun je dan de bus naar Probolinggo nemen of gewoon terug naar Banyuwangi gaan en de trein nemen.

De lading die de arme mijnwerkers op hun schouders dragen.
Bali is veruit het populairste en meest toeristische eiland van de hele Indonesische archipel. Ik ben voor het eerst in 2016 op Bali geweest en voor het laatst in 2024; zeggen dat het eiland in de loop der jaren flink is veranderd, zou nogal een understatement zijn. Het hangt uiteraard helemaal af van wat je zoekt, maar wat mij betreft is Zuid-Bali inmiddels “te vermijden”; Indonesië en Bali zelf hebben veel beters te bieden.
Let op: gezien de compacte afmetingen leent Bali zich echt goed om per scooter verkend te worden. Als je licht genoeg reist, raad ik sterk aan direct bij aankomst een scooter te huren en hem de hele duur van je verblijf te houden.
Tijdens mijn laatste bezoek kwam ik uit Java aan in Denpasar en huurde ik een scooter bij Bali Rental Motor BRM Rent Bike In Bali (Google Maps) en je kunt hem ook meenemen naar Lombok. Ik betaalde 1 miljoen voor 17 dagen huur. Afgezien daarvan zijn er letterlijk tientallen verhuurbedrijven in Zuid-Bali waar je een scooter kunt huren; afhankelijk van waar je verblijft, zou een eenvoudige zoekopdracht op Google Maps je verschillende opties moeten geven.

Berg Agung.
Zuid-Bali is het belangrijkste toeristische gebied van het eiland en van het hele land. Zoals gezegd ben ik niet bepaald een fan van dit gebied. Het is echter evengoed waar dat als je comfort, voorzieningen, westerse restaurants, nachtleven enzovoort zoekt, het iets voor jou kan zijn.
Voor het gemak vind je in dit gedeelte informatie over alle zojuist genoemde bestemmingen, die deel uitmaken van wat je het “grootstedelijk gebied van Denpasar” zou kunnen noemen. Wat vroeger kleine, duidelijk te onderscheiden dorpen waren, zijn door de door toerisme gedreven ontwikkeling inmiddels niet meer van elkaar te onderscheiden.
Kuta
Kuta (Google Maps) is waarschijnlijk de meest verwesterde bestemming van het eiland; hier kun je talloze bars en clubs verwachten waar je je voor een paar euro stevig kunt laten gaan, de grote ketens zoals McDonald’s, Starbucks, Hard Rock, maar ook een strand dat helemaal niet slecht is en waar je kunt surfen. Een gebied dat zeker overvol is, vooral in het hoogseizoen.
Seminyak en Legian
Seminyak (Google Maps), dat iets ten noorden van Kuta ligt, is een andere populaire bestemming in het grootstedelijk gebied van Denpasar en waarschijnlijk ook de meest verfijnde van het gebied, met talrijke luxe accommodaties en daarom iets hogere prijzen. Het strand is mooi en minder druk en vol met bars/kraampjes, maar in tegenstelling tot Kuta is het niet geschikt om te surfen. Tussen Seminyak en Kuta ligt tot slot Legian (Google Maps), dat in alle opzichten als een tussenvorm van de twee kan worden beschouwd.

Uluwatu-tempel.
Canggu
Canggu (Google Maps) ligt zo’n tien kilometer naar het noorden; vroeger was het zeker de minst drukke en minst toeristische plaats aan de westkust rond Denpasar, maar de laatste jaren heeft het een ware explosie gekend, omdat het bijzonder populair is bij digitale nomaden. Hier kun je de klassieke sfeer verwachten van laptops in elk café, veganistische restaurants, coworkingruimtes en yogastudio’s op elke hoek.
Het strand en het surfen zijn helemaal niet slecht en ook het nachtleven doet niet onder voor de stranden verder naar het zuiden.
Sanur
Sanur (Google Maps) ligt, in tegenstelling tot alle zojuist genoemde plaatsen in de omgeving van Denpasar, aan de oostkust en is een van de oudste resortgebieden van het eiland; het wordt beschouwd als een bestemming voor ouderen en gezinnen. De sfeer is een stuk relaxter dan aan de westkust, het strand is leuk en een stuk minder druk, maar niet geschikt om te surfen; de omstandigheden zijn daarentegen goed voor kitesurfen. Sanur is bovendien de ideale uitvalsbasis voor excursies naar de eilanden Nusa Penida, Lembongan en Ceningan (de boten vertrekken vanuit de haven van Sanur) en naar tal van andere bestemmingen in het oosten van het eiland, voor het geval je alleen dagexcursies wilt doen zonder van uitvalsbasis te wisselen.
Tanah Lot bij zonsondergang.
Bezienswaardigheden in Zuid-Bali
Om dit gedeelte af te sluiten over wat ik graag het grootstedelijk gebied van Denpasar noem: elk van de zojuist beschreven bestemmingen kan als uitvalsbasis dienen om de bezienswaardigheden in de omgeving van Zuid-Bali te verkennen. Velen organiseren dagtochten naar de rest van het eiland zonder dit gebied ooit te verlaten, maar dat vind ik weinig zinvol.
Tanah Lot (Google Maps), een van de meest iconische tempels van het eiland en bijzonder sfeervol (en populair) bij zonsondergang, ligt aan de kust, ongeveer 10 km ten noorden van Canggu. Taman Ayun (Google Maps) ligt daarentegen ongeveer 25 km ten noorden van Denpasar en is meestal minder druk. Ik raad aan een scooter te huren of een taxi te nemen en de tweede in de middag te bezoeken voordat je naar Tanah Lot gaat voor de zonsondergang. Afhankelijk van waar je verblijft, kun je ook even langs de waterval Tegenungan (Google Maps) gaan.
Het schiereiland Bukit, ten zuiden van Denpasar, is vooral beroemd om de Uluwatu-tempel (Google Maps), zonder twijfel een van de spectaculairste van het eiland; hij staat boven op een klif die steil boven zee uitsteekt, is echt indrukwekkend en zeker een stop waard. Ik raad aan even langs te gaan bij Suluban Beach (Google Maps), een klein strand dat je bereikt door een aantal trappen af te dalen; het is niet bijzonder geschikt om te zwemmen, maar ligt ingeklemd tussen de kliffen en is echt leuk. Boven op de klif zijn er vervolgens talloze bars en tenten waar je de surfers kunt bekijken of gewoon van de zonsondergang kunt genieten. Delpi Cafe is bijzonder leuk. Het gebied heet “Blue Point”. Andere stranden op het schiereiland die zeker de moeite waard zijn: Balangan Beach, Bingin Beach en Padang Padang.
Taman Ayun-tempel.
Overnachten in Zuid-Bali (Denpasar, Kuta, Seminyak, Legian, Canggu en Sanur)
Er zijn letterlijk duizenden accommodaties in dit deel van Bali, maar als je niet geïnteresseerd bent in nachtleven en gewoon een rustige en strategische locatie zoekt, zowel om de luchthaven te bereiken als om de speedboats naar de Nusa- en Gili-eilanden te nemen, raad ik Suwardika Homestay & Dormitory aan. Dit is een echte homestay in een traditioneel Balinees huis, compleet met tempeltje. De familie is echt aardig en gastvrij. Andere accommodaties waar ik zelf heb gelogeerd, in een gedeelde kamer, en die ik kan aanbevelen zijn Nakula Familiar Inn in Denpasar, Kampoeng Saya in Seminyak en New Mekar Jaya Hotel in Kuta.
Naar Zuid-Bali reizen (Denpasar, Kuta, Seminyak, Legian en Sanur)
Voor verbindingen van en naar de luchthaven van Bali is er, als je licht reist, een superhandige voetgangersingang (Google Maps) waar je een motortaxi kunt nemen of je voor een prikkie kunt laten afzetten, vergeleken met de prijzen die ze in de luchthaven vragen. Het is letterlijk 5 minuten lopen vanaf de uitgang van de terminal. Anders is het boeken van de transfer via Klook normaal gesproken voordeliger dan een gewone taxi, en er is een soort officiële lounge waar je met het Klook-personeel kunt wachten, dat je kan helpen contact op te nemen met de chauffeur als dat nodig is. Het openbaar vervoer van en naar de luchthaven is vrijwel niet-bestaand.

Optreden met traditionele dans en muziek.
Het stadje, beroemd geworden door het boek Eten, bidden, beminnen, lijkt in de ogen van bezoekers één enkele opeenhoping van gebouwen, maar bestaat in werkelijkheid uit maar liefst 14 verschillende dorpen, die door de sterke uitbreiding als gevolg van het toerisme inmiddels echter moeilijk te onderscheiden zijn. Een beetje zoals Zuid-Bali is de authentieke sfeer er naar mijn mening al lang verdwenen en heeft plaatsgemaakt voor hordes toeristen, verstopte straten en souvenirwinkels. Ubud blijft desondanks een uitstekende uitvalsbasis om de talrijke bezienswaardigheden in de omgeving te verkennen.
Pura Tirta Empul-tempel.
Als er over Ubud wordt gesproken, en in het bijzonder over het centrum, wordt het gebied bedoeld waar de centrale markt (Google Maps), inmiddels veranderd in een souvenirmarkt, en het Paleis van Ubud (Google Maps) liggen. In de omgeving staan talrijke tempels die het bezoeken waard zijn, waaronder Taman Saraswati (Google Maps) en Pura Gunung Lebah (Google Maps); hier kun je eventueel een korte route afleggen die, als het weer meewerkt, uitzicht biedt op de berg Agung (Google Maps).
Uiteraard is een bezoek aan Ubud pas compleet als je hebt gewandeld door het beroemde Monkey Forest (Google Maps): een woud/heiligdom waar tientallen apen vrij rondlopen tussen de bomen en een paar ruïnes. Hoewel het uiterst toeristisch is, is het eigenlijk niet zo slecht. Bovendien waren er tijdens mijn bezoek mooie optredens met traditionele dans en muziek. De entree kost 100.000 IDR; neem geen eten mee, want de apen zouden zeker proberen het te stelen, vaak op agressieve wijze.

Monkey Forest.
Andere tempels die iets verder weg liggen maar prima in één dag vanuit Ubud te bezoeken zijn: Goa Gajah (Olifantengrot) (Google Maps), Gunung Kawi Tampaksiring (Google Maps), Pura Kehen (Google Maps) en Pura Tirta Empul (Google Maps). Die laatste is de tempel waar je kunt deelnemen aan het traditionele “reinigings”ritueel met water.
Als je vroeg in de ochtend vertrekt voor de zojuist beschreven tour, kun je als eerste stop een bezoek toevoegen aan de beroemde rijstterrassen van Tegalalang (Google Maps) om de drukte van toeristen te vermijden, de waterval Tukad Cepung (Google Maps), die op een paar kilometer van Pura Kehen ligt, en het traditionele dorp Desa Wisata Penglipuran (Google Maps). Andere watervallen in de buurt van Ubud die de moeite waard zijn: Tibumana (Google Maps) en Kanto Lampo (Google Maps).

Rijstterrassen van Tegalalang.
Overnachten in Ubud
Tijdens mijn laatste bezoek deelde ik een kamer in Bulan Bali Guest House. Niets bijzonders, maar als je iets goedkoops zoekt, is het eigenlijk niet zo slecht.
Naar Ubud reizen
Als je je niet per scooter verplaatst, zijn Grab, Gojek en Indrive altijd een goede en over het geheel genomen goedkope optie als je de rit deelt. Perama biedt shuttles aan tegen eerlijke prijzen. Tot slot kun je een bemo (lokaal vervoer) nemen vanaf Terminal Batubulan (Google Maps).
Bedugul is de naam voor het gebied in het midden van het eiland, gevormd door enkele dorpen, onder meer het dorp Bedugul en het niet ver daarvandaan gelegen Munduk. Het hele gebied strekt zich uit rond drie kraters van vulkanische oorsprong.

De rijstvelden van Jatiluwih.
Nog voordat je vanuit Zuid-Bali of Ubud in Bedugul aankomt, zijn er een paar interessante stops, zoals de rijstvelden van Jatiluwih (Google Maps), die zonder twijfel tot de mooiste en grootste van het hele eiland behoren. Langs de hoofdweg vragen ze op deze plek (Google Maps) 50.000 IDR voor toegang tot het dorp en de rijstterrassen. Als je niet wilt betalen, kun je parkeren bij de tempel Pura Luhur Besikalung (Google Maps) en te voet omhoog lopen. Niet ver daarvandaan liggen de warmwaterbronnen Air Panas Angseri (Google Maps). Langs de weg liggen bovendien twee leuke watervallen: Air Terjun Leke Leke (Google Maps) en Air Terjun Nungnung (Google Maps).
In Bedugul zelf is de attractie nummer één zonder twijfel de Ulun Danu Beratan-tempel (Google Maps), die aan de oever van het Beratanmeer ligt en ongetwijfeld een van de mooiste, meest iconische en helaas drukste tempels van het eiland is. Tijdens mijn laatste bezoek aan Bali kwam ik er per scooter langs en de parkeerplaats stond vol met touringcars; ik durf me niet voor te stellen hoe het er binnen aan toe ging. Eerlijk gezegd ben ik er niet van overtuigd dat het de moeite waard is om erheen te gaan. Hetzelfde geldt voor de populaire Balinese poort “Bali Handara Gate” (Google Maps) niet ver daarvandaan, waar je letterlijk in de rij moet staan (en moet betalen) voor een foto. Tja.

Air Terjun Melanting.
Hoewel niet precies in Bedugul, is Sekumpul Waterfall (Google Maps) vanaf hier relatief goed bereikbaar. Het is een van de mooiste watervallen van Bali, maar helaas verplichten ze je nu een gids te nemen voor 150.000 IDR per persoon plus nog eens 20.000 IDR voor de entree. In hetzelfde gebied liggen nog twee watervallen: Hidden Waterfall (Google Maps) en Fiji (Google Maps); de paden staan in Organic Maps. Je hebt absoluut geen gids nodig. Persoonlijk zou ik deze mensen niet steunen.
In Munduk is het daarentegen een stuk minder druk en zou je letterlijk hele dagen van de ene waterval naar de andere kunnen trekken. Ik raad aan te beginnen met Air Terjun Munduk (Google Maps) en vervolgens te voet af te dalen naar de andere watervallen; de paden en de verschillende watervallen, zoals Golden Valley Waterfalls (Google Maps), staan in Organic Maps. Als je wilt, kun je afdalen tot Air Terjun Melanting (Google Maps). Andere watervallen die niet te ver van Munduk liggen zijn de indrukwekkende tweelingwatervallen Banyumala (Google Maps).
Tot slot kun je bij zonsondergang de rijstterrassen (Google Maps) verkennen en dineren bij het iconische Warung Heaven (Google Maps).

Air Terjun Munduk.
Overnachten in Munduk
Tijdens mijn laatste bezoek deelde ik een kamer in Taman Ayu Homestay. Uitstekende prijs-kwaliteitverhouding en mooi uitzicht op de vallei, rechtstreeks vanuit de kamer. Vriendelijk en behulpzaam personeel.
Naar Munduk reizen
Als je je niet per scooter verplaatst, zijn Grab, Gojek en Indrive altijd een goede optie. Perama biedt shuttles aan tegen eerlijke prijzen.

Rijstvelden van Munduk.
Lovina, aan de noordkust van het eiland, is een van mijn favoriete bestemmingen op Bali; het gebied is relatief weinig toeristisch en de sfeer echt ontspannen, het strand is niet een van de beste maar ook niet zo slecht.
Nog voordat je in Lovina aankomt, kun je langs de weg die naar Lovina afdaalt stoppen bij de watervallen Gitgit (Google Maps) en Aling-Aling (Google Maps).
In de wateren voor de kust van Lovina leven dolfijnen die vrijwel elke dag worden gespot, en daarom staat midden op het hoofdplein een enorm standbeeld voor deze prachtige dieren en biedt, niet voor niets, elke toeristische onderneming in het dorp excursies aan om ze te zien.
Vanuit Lovina kun je ook duik- en snorkeltours organiseren naar het niet ver gelegen nationaal park Taman Nasional Bali Barat, met een echt kleurrijke zeebodem en uitstekende omstandigheden. Gezien het om een nationaal park gaat, was ik echter echt teleurgesteld over de hoeveelheid afval op het strand.
Een andere populaire attractie in de omgeving van Lovina zijn, hoe kan het ook anders, de talrijke watervallen. Als je al bij Gitgit en Aling-Aling bent geweest, kun je Sing Sing (Google Maps) en Blahmantung (Google Maps) bezoeken en vervolgens stoppen bij Brahma Vihara Arama (Google Maps), de grootste boeddhistische tempel van het eiland. Niet ver daarvandaan liggen de warmwaterbronnen Banjar (Google Maps).
Naar Lovina reizen
Als je je niet per scooter verplaatst, zijn Grab, Gojek en Indrive altijd een goede optie. Perama biedt shuttles aan tegen eerlijke prijzen.
Koop fruit bij de sympathieke mevrouw op het plein!
Het oostelijke deel van het eiland is veruit mijn favoriet. Ver van de chaos van Zuid-Bali biedt het niet alleen een rustigere sfeer en lagere prijzen, maar ook een heleboel interessante bezienswaardigheden.
Het gaat om een zeer groot gebied met veel bezienswaardigheden tussen de ene bestemming en de andere; ik zal proberen een zekere logica te volgen, maar het optimaliseren van de verplaatsingen op basis van jouw interesses laat ik aan jou over.
Padang Bai
Padang Bai is een kleine havenstad die vooral wordt bezocht omdat vanuit de haven de boten vertrekken naar de Gili-eilanden en het eiland Lombok; hoewel het voor velen gewoon een doorgangsplaats is, is het de moeite waard er een paar dagen door te brengen als je tijd hebt. Het hoofdstrand, waar de haven ligt, is helemaal niet mooi, maar je hoeft maar naar de volgende baai in oostelijke of westelijke richting te gaan om uitstekende stranden te vinden. Blue Lagoon (Google Maps) in het oosten is niet slecht en biedt uitstekend snorkelen, terwijl Bias Tugel (Google Maps) in het westen een prachtig wit zandstrand is dat geschikt is om te zwemmen. Tot slot zijn er een paar tempels die je zou kunnen bezoeken, Pura Luhur Silayukti (Google Maps), terwijl Pura Goa Lawah (Google Maps) buiten de stad een grot vol vleermuizen heeft, wat hem iets interessanter maakt, maar niets bijzonders.

Bias Tugel-strand.
Kintamani (berg Batur)
Nog voordat je in Kintamani aankomt, als je vanuit Padang Bai naar het noorden reist, kun je stoppen bij de waterval Gembleng (Google Maps), waar de iconische natuurlijke infinity pool ligt. De waterval zelf is niet veel bijzonders, maar naar mijn mening is het misschien wel de best beheerde van het eiland: geen maffia of verplichte gids, bij de ingang wordt een eenvoudige donatie gevraagd en er is een mooi restaurant met een prachtig uitzicht en lekker eten. Niet ver daarvandaan langs de weg kun je stoppen bij de rijstvelden van Sidemen (Google Maps). Tot slot denk ik dat het de moeite waard is de Besakih-tempel te bezoeken. Naar mijn mening de indrukwekkendste van het eiland.
Dat gezegd hebbende: Kintamani is een bergachtig gebied in het noordoosten van Bali en bijzonder beroemd dankzij de berg Batur en het gelijknamige meer aan zijn voet. Tussen beide ligt het kleine dorp Toya Bungkah, waar de meeste toeristische voorzieningen van het gebied zijn en dat dient als vertrekpunt voor de excursies, in het bijzonder voor de populaire beklimming om de zonsopgang te zien op de berg Batur (Google Maps)
Hoewel velen er de voorkeur aan geven zich aan te sluiten bij een georganiseerde tour, is het, in tegenstelling tot wat de lokale bevolking je wil laten geloven, niet illegaal om zonder gids naar de top te klimmen. Er zijn heel veel verschillende paden (All Trails) (All Trails) (All Trails). Helaas lijken veel recente reacties erop te wijzen dat de lokale maffia de controle heeft overgenomen en je verplicht exorbitante bedragen te betalen voor een nutteloze gids. Ik zou dit gedrag niet steunen. Verwacht in elk geval veel mensen die de zonsopgang komen bewonderen, vooral in het hoogseizoen. Als je geen zin hebt om je in te spannen, zijn er verschillende bars/restaurants die fantastisch uitzicht op de vulkaan bieden en handig bij zonsopgang opengaan, zoals AKASA Specialty Coffee (Google Maps), of je kunt eventueel gewoon langs de weg stoppen.
De beklimming van Mount Batur is veruit de belangrijkste attractie van het gebied, maar aangezien je toch in de buurt bent, kun je ook de Pura Ulun Danu Batur bezoeken, een van de belangrijkste tempels van Bali.

Zonsopgang vanaf de berg Batur.
Amed
Amed en omgeving was een van de laatste regio’s van Bali die de economische impuls van het toerisme kreeg en is nog steeds een van de minst toeristische gebieden. Zelfs tijdens mijn laatste bezoek, midden in augustus, gaf het niet de indruk zo druk te zijn.
Hoe dan ook, de reden dat de overgrote meerderheid van de toeristen naar Amed gaat, zijn de uitstekende plekken om te duiken en te snorkelen.
De populairste is die van het wrak van de Liberty in Tulamben, een schip van de Amerikaanse marine dat in 1942 door een Japanse onderzeeër tot zinken werd gebracht. Ik heb zelf niet gedoken in Amed, maar een paar vrienden die fanatieke duikers zijn, zeiden me dat het absoluut de moeite waard is. Als je wilt snorkelen, kun je dat zelfstandig doen bij Pantai Jemeluk (Google Maps) en Lipah (Google Maps).
Het wrak van de Liberty.
Amed kan bovendien als uitvalsbasis dienen om de nabijgelegen tempel Pura Penataran Agung Lempuyang (Google Maps) te bezoeken, die op Instagram bijzonder populair is geworden dankzij de beroemde “poorten van de hemel” met de berg Agung op de achtergrond. Ik heb altijd geweigerd hem te bezoeken, dus ik spreek niet uit eigen ervaring, maar een vriend vertelde me dat mensen in het hoogseizoen uren in de rij staan om die iconische foto te maken. Ik ben daarentegen wel geweest bij het nabijgelegen Lahangan Sweet (Google Maps), waar ze tussen de verschillende platforms een replica van de “poorten van de hemel” hebben gebouwd. De entree kost 50.000 IDR, fantastisch uitzicht op de berg Agung en verrassend weinig mensen, zelfs eind augustus.
Over de berg Agung gesproken: eventueel kun je naar de top klimmen, die met 3148 meter het hoogste punt van het eiland is; het kortste pad (All Trails), dat toch 1300 meter hoogteverschil omvat, begint bij de tempel Pura Pasar Agung (Google Maps). Ik was van plan hem tijdens mijn laatste bezoek aan Bali te beklimmen, maar om een aantal redenen moest ik mijn plannen wijzigen, dus ik spreek niet uit eigen ervaring, maar een vriend beschreef het me als een prachtige beklimming. Helaas vraagt de lokale maffia volgens de laatste recensies 200.000 IDR om te mogen klimmen, ook zonder gids, wat volkomen illegaal is. Zoals je inmiddels wel door hebt, zou ik dit gedrag niet steunen (lees de recensies van de tempel op Google Maps om een idee te krijgen van het soort mensen waarmee je te maken hebt).

Zonsondergang bij Lahangan Sweet.
Amlapura
Deze regio halverwege tussen Amed en Padang Bai biedt meer dan een paar interessante bezienswaardigheden. Allereerst raad ik aan de zonsopgang te gaan bekijken bij Bukit Cinta (Google Maps); het uitzicht op de rijstvelden met de berg Agung op de achtergrond is erg mooi.

Zonsopgang bij Bukit Cinta.
Daarentegen raad ik Tirta Gangga (Google Maps), waar ze 70.000 IDR vragen, sterk af; ik begrijp echt niet hoe mensen het kunnen aanbevelen. Er is letterlijk niets te doen. Alleen hordes toeristen die foto’s maken. Ik ben er niet geweest, maar Taman Ujung (Google Maps) lijkt veel interessanter.

Tirta Gangga.
Tot slot raad ik aan even langs te gaan bij het traditionele dorp Bugbug (Google Maps); op deze plek (Google Maps) ligt een leuk weggetje tussen de rijstvelden. Vanaf het checkpoint waar je entree betaalt (Google Maps) heb je een uitstekend uitzicht van bovenaf op het dorp. Ook Virgin Beach (Google Maps) zelf is helemaal niet slecht.

Traditioneel dorp Bugbug.
Vervoer in Oost-Bali (Padang Bai, Kintamani, Amed en Amlapura)
Hier nog meer dan in andere delen van Bali denk ik dat het echt de moeite waard is een eigen voertuig te hebben. Dat gezegd hebbende, zijn Grab, Gojek en Indrive altijd een goede optie om je tussen de ene bestemming en de andere te verplaatsen. Perama biedt shuttles aan tegen eerlijke prijzen.
Overnachten in Oost-Bali (Padang Bai, Kintamani, Amed en Amlapura)
De enige accommodatie die ik echt kan aanbevelen is LinkeesHome Bungaya, uitstekende prijs-kwaliteitverhouding en de eigenaar is gewoon een schat van een mens. Voor de rest laat dit deel van het eiland veel vrijheid; je kunt letterlijk op de dag zelf boeken, zoals het je uitkomt, zelfs midden in augustus had ik nooit problemen om iets te vinden.

Virgin Beach.
Dit zijn de drie eilanden voor de kust van Sanur, ten zuidoosten van Bali. Ze staan ook bekend als de Nusa-eilanden en ondanks de nabijheid van Bali (ze liggen maar 15 km verderop) waren ze jarenlang veruit minder toeristisch en druk. Hoewel de situatie de laatste tijd flink is veranderd, denk ik dat ze nog steeds een interessante bestemming kunnen zijn voor wie op zoek is naar een ontsnapping aan de “chaos” van Zuid-Bali.

Blue Lagoon.
Alle drie de eilanden bieden uitstekende mogelijkheden om te duiken, maar ook om te snorkelen. Er zijn letterlijk tientallen duikcentra; ik heb hier zelf nooit gedoken, maar in de loop der jaren hadden een paar vrienden me Scuba Junkie Penida en Mambo Dive Center aanbevolen. In het droge seizoen is het zicht beter, maar het hele jaar door kun je heel vaak mantaroggen en maanvissen zien. Ik heb met het hostel op Nusa Penida een snorkeltour gedaan en heb een paar mantaroggen kunnen zien.

Devil’s Tears.
Nusa Lembongan en Nusa Ceningan
Het eiland Lembongan, het dichtst bij de kust van Bali, is ook het meest ontwikkelde; daarna komt Ceningan, dat via een brug met Lembongan is verbonden, en in feite kun je spreken van “één enkel eiland”, vrij compact, dat je gerust in een dag kunt rondgaan. Eerlijk gezegd zijn er op de twee eilanden geen bijzondere bezienswaardigheden. Naar mijn mening is het mooiste strand Dream Beach (Google Maps); naast het strand is ook de officiële toegang tot Devil’s Tears (Google Maps), een stuk kust waar de golven op de rotsen breken en spectaculaire spatten water veroorzaken. Dit is ook een mooie plek om de zonsondergang te bekijken. De lokale bevolking vraagt 25.000 IDR. Als je niet wilt betalen, kun je via Sandy Bay Beach (Google Maps) gaan. Een vergelijkbare plek op Nusa Ceningan vind je op dit punt (Google Maps); verder raad ik aan een bezoek te brengen aan de nabijgelegen Blue Lagoon (Google Maps). Tot slot: als je nog nooit een mangrovebos hebt gezien, kun je bij Mangrove Point (Google Maps) een kajak huren en zelfstandig op verkenning gaan of een rondleiding volgen.

Mangrove Point.
Nusa Penida
Nusa Penida is naar mijn mening het mooiste van de drie eilanden en veruit het grootste; ik denk dat het de moeite waard is er minstens een paar dagen door te brengen. Het hangt uiteraard sterk af van waar je besluit te overnachten, maar met een gehuurde scooter zou je de dag kunnen beginnen met een bezoek aan de tempel Goa Giri Putri (Google Maps), die doordat hij in een grot ligt echt bijzonder is vergeleken met de andere. Rijd daarna naar Atuh Beach (Google Maps) en Diamond Beach (Google Maps) voordat de menigte dagtoeristen uit Bali arriveert. Ze vragen 35.000 IDR toegang plus nog eens 5.000 IDR om te parkeren.

Diamond Beach.
Ik ben hier zonder het zelfs maar te willen binnengekomen, via Atuh Beach Free Entrance (Google Maps), zonder te betalen, maar inderdaad, zoals je in de recensies kunt lezen, zijn de mensen daar die op de parkeerplaats rondhangen niet bepaald vriendelijk. De officiële ingang is Diamond and Atuh car Park (Google Maps). Vanaf hier kun je doorlopen naar het Thousand Islands Viewpoint (Google Maps) en Suwehan Beach (Google Maps), dat laatste heel mooi en tijdens mijn bezoek in ieder geval praktisch uitgestorven. Het duurt even om af te dalen, maar als je op zoek bent naar wat rust is het absoluut de moeite waard. Een andere optie is Tembeling Beach and Forest (Google Maps), maar daar ben ik niet geweest, dus ik geef er geen oordeel over. Ik raad aan om de dag af te sluiten met een mooi uitzichtpunt waar je de zonsondergang kunt bekijken; ik ben naar Banah Cliff Point (Google Maps) geweest, de weg is er behoorlijk slecht aan toe maar het panorama over de kust is uitstekend; een andere optie niet ver daarvandaan is Saren Cliff Point (Google Maps).

Suwehan Beach.
Op de tweede dag zou je kunnen beginnen met het iconische Kelingking Beach (Google Maps); ook hier geldt: hoe eerder je er bent, hoe beter. Ik was er praktisch bij zonsopgang en heb er echt van genoten; het strand is spectaculair, hoewel niet bijzonder geschikt om te zwemmen. Ik vond de steile afdaling heel leuk, maar voor sommigen kan het een echte nachtmerrie zijn. Helaas zijn ze een lift aan het bouwen, dus ik neem aan dat de drukte alleen maar erger kan worden.

Kelingking Beach.
Na Kelingking Beach zou je naar Angel’s Billabong (Google Maps) kunnen gaan, waar een heel mooi natuurlijk zwembad ligt (bij eb), en het nabijgelegen Broken Beach (Google Maps), waar een natuurlijke boog die een kleine lagune van de oceaan scheidt een uniek landschap creëert. Helaas is het ook hier ontzettend druk. Als je langs de kust in de richting van Korawa Beach (Google Maps) loopt, zie je misschien mantaroggen rechtstreeks vanaf de klif; het is in elk geval een prettige wandeling.

Angel’s Billabong.
Als je tijd over hebt, kun je naar Crystal Bay (Google Maps) gaan, van waaruit ik aanraad te lopen naar Pandan Beach (Google Maps) of Puyung Beach (Google Maps). Deze twee stranden zijn veel minder druk. Het pad is makkelijk te volgen en staat ook ingetekend op Organic Maps.

Crystal Bay.
Naar de Nusa-eilanden reizen (Nusa Lembongan, Nusa Ceningan en Nusa Penida)
Er zijn dagelijks meerdere verbindingen vanaf de haven van Sanur (Google Maps), zowel naar Lembongan bij Mushroom Bay Beach (Google Maps) als naar Nusa Penida; dat laatste heeft twee aankomsthavens: Penida Ferry Port (Google Maps) en Buyuk Harbour (Google Maps), vanwaar er ook rechtstreekse verbindingen zijn naar de Gili-eilanden.
Daarnaast zijn er verbindingen tussen de eilanden, met bootjes die pendelen tussen Yellow Bridge Port (Google Maps) en het gebied waar de snorkeltours vertrekken (Google Maps). De meeste maatschappijen die deze speedboten exploiteren, kun je zelfstandig boeken via 12Go.
Overnachten op Nusa Penida
Het hostel waar ik op Nusa Lembongan heb geslapen lijkt gesloten te zijn, dus ik heb geen aanbeveling. Als je een goedkoop en bepaald niet slecht hostel zoekt op Nusa Penida, raad ik Hostel Bukit Sangcure aan. Prachtig uitzicht, echt vriendelijk en behulpzaam personeel (ze komen je zelfs ophalen bij de haven) en ze hebben uitstekende prijzen voor snorkelen en speedboten.

Pandan Beach.
Lombok, het eiland dat op de kaart rechts van Bali ligt, is minder ontwikkeld en nog relatief weinig bezocht door toeristen, op de drie kleine eilanden in het noordwesten na, de Gili-eilanden. Bali en Lombok zijn praktisch dag en nacht met elkaar verbonden door speedboten en veerboten, maar als je bereid bent wat meer uit te geven, is het ook de moeite waard om de vluchten van Denpasar naar Lombok International Airport te overwegen, die als je ze ruim van tevoren boekt niet eens zo duur zijn.

Gili Air.
Let op: net als op Bali denk ik dat het de moeite waard is om te overwegen een scooter te huren om Lombok te verkennen. Afhankelijk van je reisroute kun je, als je bijvoorbeeld van plan bent terug te gaan naar Bali, direct op Bali huren en de veerboot nemen in Padang Bai (Google Maps); je kunt de dienstregeling controleren en online boeken via deze site. Op het moment dat ik deze gids schreef, had je een lokale bank nodig om te kunnen betalen. In de buurt van de haven zijn hoe dan ook een hoop reisbureaus die voor jou kunnen boeken tegen een kleine vergoeding.
Als je daarentegen bijvoorbeeld van plan bent je reis voort te zetten naar Flores of in elk geval niet van plan bent terug te gaan naar Bali, kun je de scooter direct in de haven huren zodra je aankomt; er zijn verhuurders zowel in Lembar (Google Maps), waar de veerboot aankomt, als in Bangsal (Google Maps), waar de speedboten aankomen die ook langs de Gili-eilanden varen.
Deze groep van 3 kleine eilanden in het noordwesten van Lombok wordt beschouwd als de attractie nummer één van Lombok en wordt vaak bezocht tijdens een reis naar Bali. Verwacht geen ongerept paradijs, het massatoerisme is hier al lang aangekomen, maar als je een paar dagen zee zoekt, zijn de eilanden eigenlijk niet zo slecht.

Gili Air.
Elk eiland heeft een andere sfeer. Het belangrijkste, Gili Trawangan, wordt beschouwd als het “feesteiland” en wordt daarom vooral bezocht door backpackers, terwijl Gili Meno het populairst is bij stellen en gezinnen. Het juiste compromis is waarschijnlijk Gili Air.
Behalve prachtige stranden zijn er op de eilanden geen grote bezienswaardigheden. Ik heb de klassieke snorkeltour gedaan en al met al was die niet eens zo slecht, maar ook niet uitzonderlijk; het grootste deel van het koraalrif bij de eilanden is helemaal niet gezond. Het beste wat je kunt doen is gewoon ontspannen en genieten van dit kleine stukje paradijs met een goed boek of een drankje.
Op de eilanden zijn geen gemotoriseerde voertuigen, maar gezien de afmetingen is dat helemaal geen probleem; je kunt gerust te voet rondgaan of misschien een fiets huren, wat de meest gebruikelijke keuze is.

Gili Meno.
Overnachten op de Gili-eilanden
Ik heb op Gili Air overnacht, om precies te zijn bij Fantastic B“n”B, een goede goedkope optie op een steenworp van de haven. Vriendelijk en behulpzaam personeel.
Naar de Gili-eilanden reizen
Er zijn rechtstreekse speedboten vanaf Buyuk Harbour (Google Maps) op Nusa Penida, Mushroom Bay Beach (Google Maps) op Nusa Lembongan, de haven van Sanur (Google Maps) en Padang Bai (Google Maps). De meeste maatschappijen die deze speedboten exploiteren, kun je zelfstandig boeken via 12Go. Van de Gili-eilanden naar de haven van Bangsal (Google Maps) op Lombok zijn er de hele dag door frequente vertrekken.

Gili Air.
Absoluut niet te verwarren met Kuta op Bali: deze plaats in het zuiden van Lombok is de favoriete badplaats van backpackers. Er zijn hier mooie stranden, maar vooral uitstekende surfmogelijkheden, en het massatoerisme moet nog komen. Nog vóór je Kuta bereikt, ligt langs de weg het traditionele Sasak-dorp Sade (Google Maps); ik ben er niet geweest, maar het kan een interessante stop zijn als je nog nooit zoiets hebt gezien.
Ik surf niet, maar zoals zojuist gezegd is het hele gebied erg populair bij surfers, dus ik neem aan dat de golven helemaal niet slecht zijn en surfscholen ontbreken zeker niet. Als je erin geïnteresseerd bent, raad ik je aan zelf wat onderzoek te doen. Hoe dan ook hoef je maar een voet op het strand te zetten en er worden je surflessen aangeboden.

Surfers bij Pantai Tanjung Aan.
Stranden bij Kuta Lombok
Er zijn tientallen, zo niet honderden stranden in de omgeving van Kuta Lombok, en het is ondenkbaar dat je ze allemaal bezoekt. Hieronder noem ik mijn favorieten van de stranden die ik heb gezien.
Pantai Tanjung Aan (Google Maps): een brede baai waar de omstandigheden om te surfen niet slecht lijken te zijn. Het strand zelf is niet bijzonder, maar vrij goed uitgerust met een hoop bars, restaurants en ligbedden, als je dat zoekt.
Nicole’s Monkey Beach (Google Maps): veruit mijn favoriete strand, een beetje “afgelegen” en alleen te voet te bereiken via Bukit Merese (Google Maps) of, bij eb, vanaf het strand van Tanjung Aan langs de rotsen. De kleine baai is beschut en dus perfect om te zwemmen. Er is maar één bar/restaurant, dat ook ligbedden verhuurt; de eigenaar is uiterst vriendelijk. Moha Beach (Google Maps), niet ver daarvandaan, is mooi, vooral bij eb, wanneer er een natuurlijk zwembad ontstaat.

Nicole’s Monkey Beach.
Pantai Selong Belanak (Google Maps): het strand dat beroemd is om de waterbuffels die er normaal gesproken bij zonsondergang langskomen; ik heb ze niet gezien, maar het strand is hoe dan ook erg mooi. Ze vragen 10.000 IDR voor parkeren. Als je ernaartoe gaat, ligt er niet ver vandaan een uitstekend restaurant, Warung Corner (Google Maps). Twee andere stranden in de omgeving die vaak worden aanbevolen zijn Pantai Semeti (Google Maps) en Pantai Mawi (Google Maps)
Uitzichtpunten bij Kuta Lombok
Er zijn minstens drie echt mooie uitzichtpunten met een uitstekend uitzicht op de grillige kust. Bukit Seger (Google Maps) ligt het dichtst bij het “centrum”. Hier vragen ze 10.000 IDR entree. Bukit Merese (Google Maps), eerder al genoemd, is het schiereiland waar ook Nicole’s Monkey Beach ligt, dus je zou kunnen blijven om de zonsondergang te bekijken na een middag op het strand. Ook hier vragen ze 10.000 IDR voor parkeren als je via de weg aankomt. Tot slot is er Bukit Pedau (Google Maps), waar, althans toen ik er was, niemand was om geld te vragen. Je kunt op dit punt (Google Maps) parkeren en langs het pad omhoog lopen.

Bukit Pedau.
Goa Bangkang en Goa Sumur
Goa Bangkang (Google Maps) en Goa Sumur Lombok (Google Maps) zijn twee grotten vlak bij elkaar, net buiten Kuta Lombok. Overdag kun je hier een paar foto’s maken met de lichtstralen die door de openingen in het dak van de grot naar binnen vallen. Voor zover ik begrepen heb, vragen ze 50.000 IDR entree. Ik ben doorgelopen, maar sommigen vinden ze misschien interessant.
Tot slot wordt in Kuta Lombok vaak de eilandhoppingtour naar de “Secret Gilis” aangeboden. Een groep eilanden bij Lembar die niet zo geheim zijn. Ik ben er niet geweest, dus ik geef er geen oordeel over, maar het kan een leuke manier zijn om de dag door te brengen. Op deze pagina vind je meer informatie.

Pantai Selong Belanak.
Overnachten in Kuta Lombok
Ik heb geslapen bij Gani Homestay, dat iets buiten het belangrijkste toeristengebied ligt, niets bijzonders. In de omgeving zijn een hoop goedkope guesthouses; als je een scooter hebt, is het gebied rustig en iets goedkoper. Er zijn hoe dan ook echt veel opties. Als je besluit hier te overnachten of er doorheen reist, raad ik aan te eten bij Kiena Warung (Google Maps), goedkoop en heerlijk eten.
Naar Kuta Lombok reizen
Als je niet met een scooter reist, biedt Perama shuttles tegen eerlijke prijzen. Op Lombok is er een netwerk van gedeelde taxi’s dat pendelt tussen de belangrijkste toeristenbestemmingen; elke guesthouse kan de transfer regelen. Als je aankomt in de haven van Lembar, wees dan voorbereid op de “lokale maffia” die de taxi’s in handen heeft.

Pantai Selong Belanak.
Ekas is een dorp aan de westkust van het schiereiland in het zuidoosten van Lombok, maar de naam wordt vaak gebruikt voor de hele regio. Ik ben er niet geweest, maar het is een bestemming die steeds populairder wordt bij reizigers die buiten de gebaande toeristische paden willen gaan. Het is me beschreven als een nog wild gebied, waar verlaten stranden elkaar de een na de ander opvolgen. Ekas ligt ook een stuk dichter bij Pink Beach (Google Maps) dan Kuta Lombok, al is het strand, voor zover je kunt lezen, niet zo roze. Hier vind je een artikel met wat meer informatie.
Tetebatu is een rustig dorp aan de zuidelijke voet van de Rinjani, waar je tussen rijstvelden, watervallen en een authentieke lokale charme een paar dagen in alle rust kunt doorbrengen.

Rijstvelden bij Tetebatu.
Voordat ik vertel wat je in Tetebatu kunt doen, wil ik vermelden dat het dorp, als je dat wilt, ook kan dienen als uitvalsbasis om naar de krater van de Rinjani te klimmen. Dit pad is veel minder uitgetreden dan dat vanuit Senaru en Sembalun, dus als je een minder druk alternatief zoekt, kan het zeker een optie zijn. Ik wil er wel bij zeggen dat je van hieruit alleen tot aan de krater kunt klimmen en niet tot aan de eigenlijke top.
Trektocht bij Tetebatu
In alle guesthouses worden “trektochten” aangeboden; eerlijk gezegd denk ik niet dat ze de moeite waard zijn, maar als je iets meer gestructureerds verkiest, zijn ze zeker een optie. Als je liever zelf de touwtjes in handen neemt, is er op dit punt (Google Maps) een mooi pad, dat ook op Organic Maps staat ingetekend. De route loopt door de rijstvelden en kan worden gecombineerd met een bezoek aan Big waterfall (Google Maps) en Tetebatu Waterfall (Google Maps), ruwweg volgens de route die ik hier heb uitgezet (All Trails) en afgesloten met een bezoek aan het Monkey Forest (Google Maps), waar je zwarte apen kunt zien.

Uitzonderlijk transport in het Monkey Forest.
Let op: bij de Big Waterfall is er in het droge seizoen geen water, maar je kunt er wel zwemmen; ze vragen 10.000 IDR. Ook bij Tetebatu Waterfall wordt 10.000 IDR gevraagd, en bij het Monkey Forest 30.000 IDR. Er zijn echter meerdere zij-ingangen waar niemand controleert. Ik kwam bijvoorbeeld van Ima’s Cafe & Orchard (Google Maps), een aanrader, en heb op dit punt (Google Maps) geparkeerd. Hier staat een ingestorte brug van waaruit je te voet kunt afdalen en het bos in kunt gaan. Tot slot is een andere vaak aanbevolen waterval Air Terjun Jeruk Manis (Google Maps). Volgens wat je kunt lezen, dwingt de “lokale maffia” je er echter toe een gids te nemen voor absurde prijzen. Lees hoe dan ook enkele van de recente recensies, misschien is de situatie veranderd. Zelf heb ik het liever vermeden.

Zwarte apen in het Monkey Forest.
Watervallen Benang Stokel en Benang Kelambu
Benang Stokel en Benang Kelambu (Google Maps) zijn twee prachtige watervallen, en in hetzelfde gebied liggen nog twee mooie watervallen: kortom, vier watervallen die er mogen zijn, op ongeveer 40 minuten van Tetebatu. Helaas heeft ook hier de lokale maffia de touwtjes volledig in handen genomen; officieel kost de toegang 10.000 IDR, maar buitenlanders worden doorgestuurd naar het “informatiecentrum”, waar ze veel meer vragen en het tarief ook nog varieert naargelang hoeveel watervallen je wilt bezoeken. Ze lieten me “officiële” kaartjes zien. Toen ik vroeg om met de manager te praten en een of ander officieel identiteitsbewijs te zien, zeiden ze dat er niemand was; toen ben ik zonder te betalen naar binnen gegaan en heb ik hen volledig genegeerd. Ze waren er helemaal niet blij mee, maar deden niets; volgens sommige recensies kunnen ze echter agressief worden.
Of je er nu naartoe gaat of niet, betaalt of niet, een gids heb je zeker niet nodig: het pad dat de vier watervallen verbindt is bijna altijd heel duidelijk en staat in elk geval duidelijk ingetekend op Organic Maps.

Benang Kelambu.
Naar Tetebatu reizen
Als je niet met een scooter reist, is er op Lombok een netwerk van gedeelde taxi’s dat pendelt tussen de belangrijkste toeristenbestemmingen; elke guesthouse kan de transfer regelen.
Overnachten in Tetebatu
Tetebatu Sama Sama Bungalows is een prachtige accommodatie in het groen, met zwembad en ontbijt inbegrepen.

Benang Stokel.
Sembalun is een ander dorp aan de voet van de Rinjani, met adembenemende landschappen en een ideale uitvalsbasis voor iedereen die de top van de vulkaan wil beklimmen.
Bukit Selong
Bukit Selong (Google Maps) is een heuvel met een uitstekend panorama over de fotogenieke rijstterrassen van Sembalun Lawang. Vanaf de parkeerplaats (Google Maps) naar de top is het maar een tiental minuten lopen. Vooral aan te raden bij zonsondergang. Pas op voor de apen. Ze vragen 10.000 IDR entree. Ik ben er niet geweest, maar als je wilt, ligt er niet ver vandaan de reconstructie van een klein traditioneel dorp (Google Maps).

Bukit Selong.
Pergasingan Hill
Pergasingan Hill (Google Maps) biedt fantastische uitzichten zowel op de met rijstvelden bezaaide vallei als op de imposante Rinjani. Je kunt direct bij het begin van het pad parkeren, op dit punt (Google Maps). De gps-track vind je op deze pagina (All Trails). Het pad is niet bijzonder lang, maar wel vrij steil en geeft je geen moment rust; in een stevig tempo heb ik er nog geen uur over gedaan om het gebied te bereiken waar mensen kamperen. Ik ben vroeg omhoog gegaan om de zonsopgang vanaf de top te zien (aanrader!), dus er was niemand om bij de ingang geld te innen, maar voor zover ik begrepen heb, vragen ze normaal gesproken 10.000 IDR aan de lokale bevolking en 25.000 IDR aan buitenlanders. Prachtig panorama.

Panorama vanaf Pergasingan Hill.
Rinjani vanuit Sembalun Lawang
Het pad dat vanuit Sembalun naar de Rinjani omhoog gaat, is veruit het kortste voor iedereen die de eigenlijke top van de vulkaan wil bereiken. Hier vind je een kaart met de drie paden die de noordflank van de vulkaan beklimmen vanuit Sembalun, Torean en Senaru, die hopelijk duidelijk maakt wat ik bedoel.
De tocht naar de top wordt normaal gesproken in twee dagen gedaan: op de eerste dag klim je naar de krater, waar je de nacht in een tent doorbrengt; op de tweede dag klim je bij zonsopgang naar de eigenlijke top en daal je daarna af naar Sembalun Lawang.
Na lang onderhandelen met Bukit Senaru Homestay heb ik 1,4 miljoen betaald, alles inbegrepen (inclusief het vervoer van en naar Senaru, waar ik heen ging om een vriend te ontmoeten die van de Gili-eilanden kwam); uiteraard kun je alles ook rechtstreeks in Sembalun Lawang regelen. Het is een prachtige tocht met adembenemende landschappen, maar hij mag absoluut niet licht worden opgevat: ook al duurt hij twee dagen, we hebben het toch over ongeveer 2.800 meter totaal hoogteverschil, met de top op 3.726 meter (All Trails). Dit is absoluut geen wandelingetje!
Bovendien is het stuk van de krater naar de top van de vulkaan vaak blootgesteld aan harde wind, en ook de gladde ondergrond, bestaande uit vulkanische as en gruis, helpt niet. Een ander aspect dat helaas vermeld moet worden, is de erbarmelijke staat van het pad en het kampeergebied: de hoeveelheid afval, wc-papier en menselijke uitwerpselen is ronduit schrijnend.

Rinjani vanaf Pergasingan Hill.
Overnachten in Sembalun Lawang
Ik heb geslapen bij Tresno Sembalun Rinjani, een van de goedkoopste opties. De kamers zijn niets bijzonders, er is zeker beters, maar voor één nacht is het meer dan prima. Het personeel is echt vriendelijk.
Naar Sembalun Lawang reizen
Als je niet met een scooter reist, is er op Lombok ook een netwerk van gedeelde taxi’s dat pendelt tussen de belangrijkste toeristenbestemmingen; elke guesthouse kan de transfer regelen.

Velden van Sembalun Lawang.
Zoals eerder gezegd is Senaru een ander dorp dat als uitvalsbasis wordt gebruikt om de beklimming van de vulkaan Rinjani te organiseren, vooral voor wie alleen de krater wil bereiken en niet de eigenlijke top. Tegelijkertijd is het een uitstekende plek om een paar ontspannen dagen door te brengen en de watervallen in de omgeving te verkennen.
Senaru heeft niet veel te bieden; ik raad alleen aan de watervallen te bekijken en de trektocht naar de Rinjani te organiseren. Als je echter nog tijd over hebt, kun je het traditionele dorp (Google Maps) en de koffieplantages bezoeken, waar een uitzichtpunt op de waterval Tiu Kelep is (Google Maps).

Krater van de Rinjani.
Watervallen bij Senaru
Op korte afstand van het dorp liggen twee prachtige watervallen die het absoluut de moeite waard zijn om te bezoeken: Sendang Gile (Google Maps) en Tiu Kelep (Google Maps). Er zijn twee ingangen: Gate 2 (Google Maps) en Gate 1 (Google Maps); de een is net zo goed als de ander, kies op basis van waar je verblijft. De entree kost 20.000 IDR.
Uiteraard vragen ze je of je een gids wilt, maar die is absoluut niet nodig. Het pad is makkelijk te volgen en staat ingetekend op Organic Maps. Probeer de watervallen, indien mogelijk, vroeg in de ochtend te bezoeken, vooral in het weekend, wanneer er veel lokaal toerisme is.

Tiu Kelep.
Rinjani vanuit Senaru
Zoals eerder gezegd is Sembalun het ideale vertrekpunt voor wie de eigenlijke top van de vulkaan wil bereiken, terwijl Senaru de populairste keuze is voor wie alleen tot de krater wil. Voor de duidelijkheid herhaal ik de kaart met de drie paden die de noordflank van de vulkaan beklimmen.
De tocht die vanuit Senaru normaal gesproken wordt aangeboden, duurt drie dagen en twee nachten: op de eerste dag klim je naar de krater, waar je de nacht doorbrengt; de volgende dag kan wie wil naar de top van de Mount Sangkareang of “Second Summit” klimmen om de zonsopgang te zien, en daarna daal je af naar het meer, waar je de tweede nacht doorbrengt in de buurt van de warmwaterbronnen (Google Maps). Op de derde dag daal je af via het pad naar Torean. Ook al is deze tocht minder zwaar dan de beklimming naar de eigenlijke top, het blijft een tocht die je absoluut niet licht moet opvatten. Alleen al op de eerste dag klim je ongeveer 2.000 meter.

Basiskamp voor de beklimming naar de top.
Een andere interessante optie die in Senaru wordt aangeboden voor wie niet veel tijd heeft, of gewoon geen zin heeft om te kamperen, is de tocht op één dag: je begint de beklimming midden in de nacht om bij de krater de zonsopgang te zien en daalt daarna weer af naar Senaru, in feite het pad dat op deze pagina wordt beschreven (All Trails). Ik sprak met een jongen die voor deze optie maar 500.000 IDR had betaald bij Bukit Senaru Homestay.
Tot slot: dit zijn de populairste routes, maar je kunt letterlijk de route samenstellen die jou het beste bevalt; er zijn mensen die de “grand tour” doen en vanuit Sembalun naar de top klimmen en dan via de warmwaterbronnen afdalen naar Senaru, of andersom. Kortom, een hoop opties voor elke smaak.

Top van de Rinjani.
Overnachten in Senaru
Zoals gezegd heb ik geslapen bij Bukit Senaru Homestay, bescheiden kamer maar bepaald niet slecht. De tours naar de Rinjani worden tegen zeer gunstige prijzen aangeboden.
Naar Senaru reizen
Als je op de Gili-eilanden bent, zou je zodra je aankomt in de haven van Bangsal (Google Maps) meestal een gedeelde taxi of misschien zelfs een minibusje naar Senaru moeten kunnen vinden, maar bereid je voor op stevig onderhandelen; waarschijnlijk is het beter om de transfer via de guesthouse te laten regelen. Je kunt ook een scooter huren om Lombok mee rond te rijden en die terug te brengen wanneer je teruggaat naar Bali of voordat je de boot naar Flores neemt. Vanaf elke andere bestemming denk ik dat je er beter aan doet de beroemde gedeelde taxi’s te laten boeken.

Krater van de Rinjani.
Senggigi is het gebied ten noorden van Mataram, waar ook het gelijknamige dorp onder valt. Dit is veruit het meest commerciële en ontwikkelde gebied van Lombok, met talloze hotels en restaurants die wemelen van de westerse toeristen. Desondanks zijn we nog steeds op Lombok, dus de sfeer is al met al rustig.
Eerlijk gezegd vond ik Senggigi geen bijzonder opwindende bestemming. Behalve een paar ontspannen dagen op het strand is er niet veel te doen. Senggigi Beach (Google Maps) is het hoofdstrand, niets bijzonders maar ook niet zo slecht. Mijn advies is hoe dan ook om voor de stranden in het noorden te gaan, zoals Nipah Beach (Google Maps) en Pantai Pandanan (Google Maps); bovendien biedt de kustweg meer dan een paar interessante doorkijkjes, zoals die bij Malimbu Hill (Google Maps).

Senggigi Beach.
Overnachten in Senggigi
Ik heb één nacht doorgebracht bij Mugeni Homestay, uitstekende prijs-kwaliteitverhouding.
Naar Senggigi reizen
Als je niet met een scooter reist, is er op Lombok een netwerk van gedeelde taxi’s dat pendelt tussen de belangrijkste toeristenbestemmingen; elke guesthouse kan de transfer regelen.

Zonsondergang bij Senggigi Beach.
Sumbawa is echt een weinig toeristisch eiland. De meeste reizigers gaan rechtstreeks van Lombok naar Flores om het beroemde nationaal park Komodo te bezoeken. Ik was van plan het eiland in 2023 te verkennen, maar helaas moest ik mijn reisroute onderweg aanpassen, dus ook al had ik behoorlijk wat onderzoek gedaan en leek het eiland me al met al meer dan een paar interessante bestemmingen te hebben, ik kan niet uit eigen ervaring spreken. Dat gezegd hebbende: als je op zoek bent naar een bestemming die nog ver van het massatoerisme ligt en je tijd hebt, ben ik er zeker van dat Flores over land bereiken via Sumbawa een mooie ervaring kan zijn. Travelfish heeft een gids op de eigen site. Hier vind je nog een gids, al is die niet erg gedetailleerd.
Voor veel reizigers is Flores synoniem met Komodo: het beroemde nationaal park, thuis van de komodovaraan en enkele van de beste duiklocaties ter wereld, een waar paradijs op aarde. Het eiland heeft echter veel meer te bieden. De weken die ik doorbracht met het doorkruisen van Flores per scooter van Labuan Bajo naar Maumere zijn enkele van de mooiste van al mijn reizen. Een eiland dat nog helemaal ontdekt moet worden, nog ver van het massatoerisme maar tegelijkertijd met voldoende toerisme om voor accommodatie en infrastructuur te zorgen.

Hert op Komodo.
Labuan Bajo is niets meer dan de havenstad die als knooppunt dient voor iedereen die het nationaal park Komodo wil verkennen. Van hieruit kun je alle denkbare tours regelen.
Zoals eerder gezegd heeft Labuan Bajo zelf niet veel te bieden, maar als je een paar uur over hebt, kun je Rangko Cave (Google Maps) bezoeken, beroemd om het natuurlijke zoutwaterzwembad, dat in de vroege middag prachtig wordt verlicht door lichtspel wanneer de zon door de opening naar binnen schijnt. Daarvoor moet je op dit punt (Google Maps) een boot nemen, ongeveer een half uur van Labuan Bajo. Ze vragen 100.000–200.000 IDR, afhankelijk van hoe goed je kunt onderhandelen en van het aantal personen, plus nog eens 50.000 IDR om de grot in te gaan.

Nationaal park Komodo.
Nationaal park Komodo
Veel reizigers besluiten het park te verkennen met een boottocht van Lombok naar Labuan Bajo of andersom. De tour wordt door verschillende bedrijven aangeboden, maar het programma is vrij standaard en beslaat vier dagen en drie nachten. Ik heb de reis gemaakt met Kareem the Explorer in de “Deck class” en hoewel je die niet comfortabel kunt noemen, heb ik al met al niets te klagen. Er zijn echter verschillende bedrijven die in feite hetzelfde type reis aanbieden, zoals Wanua Adventure, Green Rinjani en Travel Wise.

Pink Beach.
Het gedetailleerde programma, dat ik hier niet ga herhalen, vind je via de diverse links, maar in feite zijn de eerste twee dagen op de boot niets bijzonders: een korte stop bij Pulau Kenawa (Google Maps) op de eerste dag, de walvishaaien op de ochtend van de tweede dag (ze geven ze te eten en ik vond dat persoonlijk heel triest, ik ben zelfs niet het water in gegaan) en daarna alleen maar varen, wat, als je pech hebt met woelige zee, een echte marteling kan zijn. De twee dagen in het nationaal park waren daarentegen prachtig: we zijn de komodovaranen (Google Maps) gaan bekijken, Pink beach (Google Maps), een paar snorkelstops en de zonsondergang bij het iconische Pulau Padar (Google Maps).

Zonsondergang bij Pulau Padar.
Je zou ook gewoon naar Labuan Bajo kunnen vliegen en vanaf daar rechtstreeks een boottocht van één of meer dagen kunnen regelen. Als de tour vanuit Lombok zo populair is geworden bij reizigers, denk ik dat dat vooral een kwestie van budget is. De boottocht kost namelijk iets meer dan alleen de vlucht van Lombok naar Labuan Bajo en als je de andere kant op reist (Labuan Bajo – Lombok), geef je misschien nog minder uit, aangezien er in die richting veel minder vraag is. De boten moeten in elk geval toch terug, dus ze zijn bereid forse kortingen te geven.

Komodovaraan.
Tot slot raad ik sterk aan, als je gecertificeerd bent, om minstens één dag te duiken in het park; we hebben het echt over een van de beste plekken ter wereld. Ik heb drie fun dives gedaan met Uber Scuba Komodo (Google Maps) en het beviel me echt goed: vriendelijk en deskundig personeel, een lekker comfortabele boot en uitstekend eten. Bovendien accepteren ze betalingen met Wise, wat echt handig is. Als je nog niet geregistreerd bent, is de eerste overschrijving tot € 500 helemaal gratis via deze link. Andere vaak aanbevolen duikcentra zijn Wet Frog Divers (Google Maps) en Divers Paradise Komodo (Google Maps). Als je daarentegen een goedkope liveaboard zoekt, heeft een goede vriend me Wunderpus Liveaboard aanbevolen.
Overnachten in Labuan Bajo
Ik heb geslapen bij Bajo Nature Backpackers, een uitstekend, goed gelegen hostel met zeer vriendelijk personeel. Aanrader.
Naar Labuan Bajo reizen
99% van de reizigers komt per boot in Labuan Bajo aan via de tour vanuit Lombok, of per vliegtuig vanuit Bali (er zijn dagelijks vluchten). Je kunt ook overwegen om naar Maumere te vliegen en “andersom” te reizen: Flores over land doorkruisen en daarna de boottocht naar Lombok nemen. Van en naar Labuan Bajo zijn er veerbootverbindingen naar het eiland Sulawesi.

Zwemmen met walvishaaien.
Voordat ik de verschillende bezienswaardigheden op Flores behandel, denk ik dat het de moeite waard is een paar woorden te wijden aan hoe je je op het eiland verplaatst langs de klassieke route van Labuan Bajo naar Maumere en andersom.
Flores per scooter/motor
Dit is de optie die ik heb gekozen en die ik aanraad aan iedereen die maximale vrijheid en een vleugje avontuur wil. De “Trans-Flores Highway” is onlangs gemoderniseerd en verkeert daarom in uitstekende staat, bovendien is er weinig verkeer op het eiland, dus het is al met al een prettige weg. De secundaire wegen zijn echter vaak in zeer slechte staat. Niets onmogelijks, maar het is zeker aan te raden om een minimum aan ervaring op twee wielen te hebben. Als je voor deze oplossing kiest: voor zover ik weet zijn er maar twee opties om een scooter te huren in Labuan Bajo en in Maumere in te leveren, of andersom.
De goedkoopste optie is die van Marian, die je kunt vinden bij Divers Paradise Komodo (Google Maps) in Labuan Bajo en die samenwerkt met Lena House (Google Maps) net buiten Maumere. Toen ik er was, vroegen ze 100.000 IDR per dag, 400.000 IDR borg en nog eens 400.000 IDR voor het inleveren van de scooter. Als je zwaar bepakt reist, kun je het vervoer van een deel van je bagage regelen. De duurste optie is die van Motor Adventure Bali (Google Maps), het kantoor in Maumere is hier (Google Maps). Ik moest bij hen huren omdat Marian geen scooters beschikbaar had. Kijk zelf even op de officiële website voor actuele prijzen, maar ze zijn duidelijk duurder. Het is echter ook waar dat de scooters/motoren in betere staat zijn, je kunt een verzekering afsluiten, ze accepteren kaartbetalingen enzovoort. Kortom, een compleet andere soort service.

Berg Inerie.
Privéchauffeur op Flores
Een beetje zoals op Sumatra besluit een flink aantal reizigers, vooral gezinnen of groepen reizigers, gewoon een privéchauffeur te nemen. Dit is zeker een comfortabele optie, maar ook veruit de duurste: verwacht minstens € 30–40 per dag te betalen plus de benzine. De guesthouses kunnen doorgaans meer dan een paar contacten leveren.
Openbaar vervoer op Flores
De laatste optie is een combinatie van openbaar vervoer en gedeelde taxi’s. Vrijwel zeker zul je, om de verschillende bezienswaardigheden te bezoeken of aan een tour deel te nemen, toch ter plekke een scooter moeten huren, maar voor lange verplaatsingen is het openbaar vervoer zonder twijfel een goede optie. Er zijn de klassieke lokale minibusjes, vaak overvol, en gedeelde taxi’s, maar ook de vaak aanbevolen minibussen van Gunung Mas, die je via WhatsApp kunt boeken. Hoe dan ook kan elke guesthouse je helpen met boeken, je vertellen waar de halte is en je in sommige gevallen laten ophalen.

Wae Rebo.
Wae Rebo (Google Maps) is het beroemdste traditionele dorp van het eiland, zo niet van de hele archipel. Op ruim duizend meter boven zeeniveau, omringd door valleien en bossen, is het toeristische deel van het dorp, met de iconische traditionele huizen, ongetwijfeld sfeervol. Naar mijn mening heeft het echter een groot deel van zijn authenticiteit verloren en is het in feite een commerciële attractie geworden, maar toch raad ik een bezoek aan. Ik kwam vóór de middag aan en kon er rustig van genieten: ik heb met de lokale bevolking volleybal gespeeld, gekletst en andere dingen gedaan. In de middag begonnen er echter grote menigten aan te komen, en ’s avonds leken er meer toeristen dan inwoners te zijn. Of althans, dat was mijn indruk. Kortom, bezoek het met realistische verwachtingen.
Om er te komen moet je krap twee uur lopen over een goed aangelegd en onderhouden pad dat op dit punt begint (Google Maps); je hebt absoluut geen gids nodig (All Trails). Ik ben blijven slapen; ze vragen 350.000 IDR inclusief avondeten en ontbijt; als je het dorp alleen wilt bezoeken en dezelfde dag weer wilt afdalen, vragen ze volgens mij 50.000 IDR.
Vanuit het dorp aan de voet van Wae Rebo kun je, als je wilt, excursies naar het nabijgelegen Mules Island (Google Maps) regelen. Ik heb ze echter niet bezocht.

Wae Rebo.
Overnachten in Wae Rebo
Ik vertrok laat in de middag uit Labuan Bajo en heb daarom uiteindelijk een nacht doorgebracht in Parle Zo Cottage (Google Maps) en ben de volgende ochtend naar Wae Rebo geklommen. Een vaak aanbevolen optie is Wae Rebo Lodge (Google Maps).
Naar Wae Rebo reizen
Als je met de scooter uit Labuan Bajo komt, let dan op: tenzij de zaken onlangs zijn veranderd, is de kustweg in zeer slechte staat. Voor zover ik weet komt er geen openbaar vervoer in deze buurt, maar omdat het relatief dicht bij Labuan Bajo ligt, kun je je aansluiten bij een georganiseerde tour of gewoon iemand vinden met wie je een taxi kunt delen.

Wae Rebo.
Nog vóór je Ruteng bereikt, is er, als je wilt, Todo (Google Maps), een ander traditioneel dorp dat je kunt bezoeken. Ik ben er niet geweest; hier vragen ze in elk geval 100.000 IDR en volgens de recensies vinden meer dan een paar mensen het niet erg authentiek.

Rijstvelden bij Ruteng.
Terug naar Ruteng zelf: in de stad is niet veel te zien, de enige echte attractie is het traditionele dorp Ruteng Puu (Google Maps), dat echter zeer slechte recensies heeft; bovendien kwam ik uit Wae Rebo, dus ik heb het liever overgeslagen. Je hoeft echter maar even uit het centrum te gaan om van sfeervolle panorama’s te genieten. Sun Rice Homestay organiseert elke ochtend een wandeling door de rijstvelden om de zonsopgang te zien, maar als je wilt kun je ook gewoon langs de weg stoppen (Google Maps) (Google Maps).

Zonsopgang met Sun Rice Homestay.
Op één dag zou je de omgeving van Ruteng kunnen verkennen; de wegen zijn vaak niet de beste, maar ook niet zo slecht. Je zou kunnen beginnen met de Hobbit cave of Liang Bua (Google Maps), waar de Homo floresiensis werd ontdekt, die vanwege zijn geringe lengte de bijnaam “hobbit” kreeg: een uitgestorven mensachtige die ongeveer 100.000–50.000 jaar geleden leefde en zich onderscheidt door zijn kleine afmetingen (ongeveer 1 meter lang). Naast de grot is er een klein museum (Google Maps). Eerlijk gezegd is er niet veel te zien, maar de entree kost maar 20.000 IDR. Vanaf hier zou je kunnen doorgaan naar de waterval Air Terjun Pangkadari (Google Maps); ik ben er niet geweest, omdat de weg er echt slecht aan toe lijkt te zijn en je, eenmaal aangekomen, per se een gids moet nemen, omdat het pad nergens is aangegeven en je ongeveer een uur moet lopen.

Hobbit cave.
Wel ben ik naar de waterval Air Terjun Tengkulese (Google Maps) gegaan, waarvoor je op dit punt moet parkeren (Google Maps); dit is de afslag die naar de parkeerplaats leidt (Google Maps). De waterval is erg mooi, ze vragen 10.000 IDR voor parkeren en bieden je een gids aan. Ik heb dat geweigerd en ze maakten er geen punt van. Het pad is makkelijk te volgen, de waterval is erg mooi en althans tijdens mijn bezoek waren er alleen lokale kinderen.

Air Terjun Tengkulese.
Tot slot raad ik aan de rijstvelden Lingko Spider Web (Google Maps) te bezoeken, die van bovenaf, zoals de naam al zegt, de vorm van een spinnenweb hebben. Dit komt door een traditionele verdelingsmethode die door de dorpsbewoners wordt voortgezet. Ik heb me beperkt tot het laten vliegen van de drone vanaf een zijweg, maar als je wilt is er een uitzichtpunt (Google Maps) waar de lokale bevolking 20.000 IDR vraagt.
Ten slotte wil ik benadrukken dat je, ook als je je met het openbaar vervoer verplaatst, toch kunt besluiten een scooter te huren in Ruteng om Wae Rebo te kunnen bezoeken, zoals een paar jongeren deden die ik in de guesthouse leerde kennen.

Lingko Spider Web.
Overnachten in Ruteng
Zoals gezegd heb ik geslapen bij Sun Rice Homestay; de eigenaar en zijn gezin zijn ongelooflijk vriendelijke en behulpzame mensen. Ontbijt inbegrepen en ’s avonds eet iedereen samen tegen een zeer eerlijke prijs. Sterk aanbevolen. Chacha Homestay & Dormitory is een andere optie die onder reizigers vaak wordt aanbevolen, zelfs alleen om in het restaurant te eten.
Naar Ruteng reizen
Als je geen eigen vervoer hebt, is Ruteng een van de bestemmingen die worden bediend door de minibussen van Gunung Mas.

Lingko Spider Web.
Nog vóór je Bajawa bereikt, wordt Danau Ranamese of het Ranamesemeer (Google Maps) vaak aanbevolen, maar de eigenaar van de guesthouse zei me dat het absoluut niet de moeite waard is, omdat ze 100.000 IDR van buitenlanders vragen, dus ik ben doorgereden. Twee andere populaire stops zijn Cepi Watu Beach (Google Maps) en Liang Bala Beach (Google Maps); ik had geen zin om naar het strand te gaan en bovendien spreken de recensies van een hoop afval, dus ook hier ben ik doorgereden.

Zonsopgang vanaf de top van de Inerie.
Er is in de stad niet veel te doen. Bajawa is in feite een beetje zoals Ruteng: gewoon een uitstekende uitvalsbasis om de omgeving te verkennen.
Traditionele dorpen
Rond Bajawa liggen verschillende traditionele dorpen van de etnische groep Ngada; het beroemdste is Bena (Google Maps), dat naar het schijnt meer dan duizend jaar geleden is gesticht. Hier wonen de mensen, anders dan in andere traditionele dorpen, echt, dus ik denk dat het een iets authentiekere ervaring biedt. De entree kost 25.000 IDR. Daarna zou je door kunnen gaan naar Gurusina (Google Maps); dit is in feite leeg en heeft daarom een wat vreemde sfeer; bij de ingang vragen ze om een donatie. Vanaf hier zou je naar Tololela (Google Maps) kunnen klimmen; de weg is er echt in zeer slechte staat en omdat ik geen zin had om te lopen, ben ik op een gegeven moment gewoon omgekeerd zonder het te bezoeken.

Het dorp Bena.
Uitzichtpunten
Er zijn tientallen uitzichtpunten van waaruit je de vulkaan Inerie kunt bewonderen. Wolobobo Viewpoint (Google Maps) is met de auto/scooter bereikbaar en dus bijzonder populair, vooral bij zonsondergang. Manulalo Panorama (Google Maps) ligt in de bar/het restaurant en is volgens mij de perfecte plek om te stoppen voor een hapje na een bezoek aan de traditionele dorpen en de warmwaterbronnen.
Tot slot raad ik Bukit Avatar Langa (Google Maps) aan, dat je bereikt na een kort pad (op sommige stukken langs een steile afgrond) dat begint bij de parkeerplaats op dit punt (Google Maps). Ze vragen 20.000 IDR entree.

Wolobobo Viewpoint.
De berg Inerie
Door slecht weer moest ik de beklimming meerdere keren uitstellen, maar bij zonsopgang op de top van de Inerie staan was inmiddels een principekwestie geworden, zelfs zo dat ik na een paar dagen in Riung uitsluitend daarvoor terug ben gegaan naar Bajawa, en het was absoluut de moeite waard!
Uitstekende tocht, met een mooi panorama van 360 graden vanaf de top. Je hebt absoluut geen gids nodig; je kunt de scooter gewoon laten staan bij het begin van het pad op dit punt (Google Maps) en de gps-track volgen (All Trails). Hoe dan ook is het pad, afgezien van het eerste stuk dat door de tuin van een paar huizen loopt en een paar plekken waar meerdere sporen zijn, ook midden in de nacht niet zo moeilijk te volgen. Als je je daar gerust door voelt, kun je altijd een gids nemen; elke guesthouse kan je een paar contacten geven of zelfs alleen het vervoer regelen als je geen scooter hebt.

Zonsopgang vanaf de top.
Warmwaterbronnen
Na bij zonsopgang naar de top van de vulkaan te zijn geklommen, kun je een paar uur ontspannen bij de warmwaterbronnen Manalage (Google Maps). Ze liggen op de plek waar twee beken samenkomen, een met warm en een met koud water, dus de temperatuur is nooit constant: een echt unieke en zeer natuurlijke ervaring. Uiteraard raad ik aan ze ook te bezoeken als je besluit niet naar de top van de vulkaan te klimmen. De entree kost 20.000 IDR. Richting Riung zijn nog meer warmwaterbronnen, de Soa Mengeruda (Google Maps); de voorzieningen hebben betere tijden gekend, maar de verschillende zwembaden zijn helemaal niet slecht. Afgezien daarvan: omdat ze op een aanzienlijk lagere hoogte liggen dan Bajawa, raad ik aan, tenzij het slecht weer is, de middaguren te vermijden, want de baden zijn bij warm weer helemaal niet prettig. De entree kost 20.000 IDR.

Warmwaterbronnen Manalage.
Tot slot ben ik ook naar Air Terjun Ogi (Google Maps) geweest; de waterval op zich is niet slecht, maar je kunt er niet zwemmen en aan de voet staat een kleine dam die de sfeer een beetje bederft, zeker niet onmisbaar.
Overnachten in Bajawa
Tijdens mijn twee verblijven in Bajawa heb ik in maar liefst drie verschillende guesthouses geslapen: Cinnamon Guest House, Marselino Bacpacker’s Room en Kristian Homestay. Al met al zou ik ze alle drie aanraden. Goede prijs-kwaliteitverhouding.
Naar Bajawa reizen
Als je geen eigen vervoer hebt, is Bajawa een van de bestemmingen die worden bediend door de minibussen van Gunung Mas.

Warmwaterbronnen Soa Mengeruda.
Riung is een bestemming die tijdens een reis door Flores vaak wordt overgeslagen. De meeste reizigers gaan namelijk rechtstreeks van Bajawa naar Moni, maar als je tijd hebt, is het volgens mij echt de moeite waard er een paar dagen door te brengen.
De belangrijkste reden om naar Riung te komen is een bezoek aan het 17 Islands National Park (Google Maps); zoals de naam al zegt, is het een nationaal park dat uit zeventien eilanden bestaat. De boottochten zijn vrij standaard, maar als je wilt kun je een privétour regelen en min of meer doen wat je wilt.

Nunsa Bampa.
In mijn geval zijn we de kolonie fruitvleermuizen gaan bekijken (Google Maps), hebben we gesnorkeld en geluncht op Nunsa Bampa (Google Maps), nog een keer gesnorkeld en ten slotte Nunsa Rutong (Google Maps) bezocht, waar je naar het uitzichtpunt op de top kunt klimmen of gewoon tijd op het strand kunt doorbrengen. Alles erg mooi en echt weinig mensen in de buurt. Alle guesthouses werken samen met een kapitein en kunnen de tour regelen; je kunt ook rechtstreeks naar de haven gaan of een WhatsApp-bericht sturen naar de verschillende “reisbureaus” die je op Google Maps vindt bij de steiger, zoals ADAM BOAT RIUNG (Google Maps), Darno Boat Trip (Google Maps) enzovoort. Ik heb via de guesthouse 300.000 IDR betaald, alles inbegrepen.
Tot slot ligt er net buiten Riung, bij Watu Mitong Riung (Google Maps), een mooi uitzichtpunt dat je bereikt na een kort pad.

Uitzichtpunt.
Overnachten in Riung
Ik heb een paar nachten doorgebracht bij Riung Guesthouse. Niet dat ik veel keus had, want ik boekte slechts een paar dagen van tevoren en midden in augustus was het de enige met beschikbaarheid. Hoe dan ook beviel het me goed, erg mooi verblijf, vriendelijk en behulpzaam personeel.
Naar Riung reizen
Voor zover ik weet is er geen enkele vorm van openbaar vervoer van Riung naar Bajawa. De reizigers zonder eigen vervoer met wie ik sprak, waren allemaal aangekomen met een gedeelde taxi die door hun guesthouse was geregeld. Als je daarentegen een scooter hebt, is de weg die Riung rechtstreeks met Bajawa verbindt op sommige stukken in slechte staat, zo erg dat sommigen hem afraden; zelf vond ik hem niet zo rampzalig en zoals eerder gezegd heb ik hem zelfs twee keer gereden om terug te gaan naar Bajawa en de top van de Inerie te beklimmen, in plaats van de kustweg naar Ende te nemen.

Fruitvleermuizen.
Ende is de op één na grootste stad van Flores en heeft niets te bieden, maar is een goede tussenstop als je om wat voor reden dan ook de reis van Riung naar Moni wilt onderbreken. Bovendien vertrekt hier de veerboot naar Sumba en zijn er vliegverbindingen naar Labuan Bajo en Kupang op Timor.
Een mogelijke stop net buiten de stad is Pantai Batu Biru (Google Maps), wat “Strand van blauwe stenen” betekent. Helaas zijn deze stenen inmiddels volledig van het strand verwijderd om te worden verkocht, en zelfs als je gewoon langs de weg rijdt, zie je eindeloze stapels te koop.
Overnachten in Ende
Ik heb één nacht doorgebracht in het Apollo Capsule Hotel om de reis naar Moni te onderbreken en daarna nog een nacht voordat ik de veerboot naar Sumba nam. Klassiek capsulehotel, schoon en goedkoop. Aanrader.

17 Islands National Park.
Moni is een klein dorp langs de Trans-Flores Highway aan de voet van de vulkaan Kelimutu.
Nationaal park Kelimutu
Het nationaal park Kelimutu is zonder twijfel de attractie nummer één van Moni. De drie kratermeren op de top van de vulkaan bieden een meer dan indrukwekkend panorama. Helaas is er in het park verder niet veel te doen. Vanaf de parkeerplaats is er maar één kort pad dat naar een paar uitzichtpunten leidt, maar het is echt een adembenemend uitzicht dat je absoluut moet zien.
Het park gaat vroeg in de ochtend open, zodat je de zonsopgang vanaf de top kunt zien; als je eigen vervoer hebt, kun je uiteraard gewoon rijden, de weg is in uitstekende staat; je kunt je ook aansluiten bij een “georganiseerde tour” die normaal gesproken alleen het vervoer omvat. Het mooiste uitzichtpunt, van waaruit je alle drie de meren kunt zien, ligt hier (Google Maps), waar het pad in feite eindigt, dat ook op Organic Maps staat ingetekend.

Zonsopgang vanaf de top.
Na de zonsopgang ben ik in de middag nog een keer teruggegaan (je hoeft alleen je kaartje te bewaren) en althans doordeweeks was er praktisch niemand. De kleur van de meren verandert in de loop van de dag met het licht, dus het kan interessant zijn om terug te gaan.
De toegang tot het nationaal park kost 150.000 IDR doordeweeks en 225.000 IDR in het weekend. De officiële ingang ligt op dit punt langs de weg (Google Maps) die naar de vulkaan omhoog loopt. Er is me verteld dat als je doorrijdt naar het dorp Pemo, er op dit punt (Google Maps) een pad is, dat ook op Organic Maps staat ingetekend, dat naar de vulkaan omhoog loopt en je in feite de toegangsprijs voor het park bespaart.

Nationaal park Kelimutu.
Warmwaterbronnen
In de omgeving van Moni zijn minstens een paar warmwaterbronnen. Bij Air Panas Liasembe (Google Maps) hebben ze kunstmatige baden aangelegd die de lokale bevolking als openbaar bad gebruikt om te douchen en dergelijke; de hygiëne laat veel te wensen over, maar als je op zoek bent naar een heel authentieke, lokale ervaring, ga er dan ’s avonds heen: ik was letterlijk de enige buitenlander.
Als je een natuurlijkere ervaring wilt, raad ik Kolorongo Hot Spring (Google Maps) aan, bronnen die echt midden in de rijstvelden liggen; helaas is het kleine natuurlijke zwembad niet erg diep, maar de omgeving is erg mooi.
Watervallen
Air Terjun Murundao (Google Maps) ligt midden in het “centrum”; ze vragen 5.000 IDR. Niets bijzonders, maar ook niet zo slecht voor een verfrissende duik. Air Terjun Murukeba (Google Maps) is naar mijn mening veel mooier; hier kun je niet zwemmen, maar de omgeving is zeer sfeervol, en tijdens mijn bezoek was er letterlijk niemand. Het pad begint op dit punt (Google Maps) langs de weg, waar je het irrigatiekanaal omhoog moet volgen. Het is niet altijd duidelijk, maar het staat ingetekend op Organic Maps, dus je zou geen problemen moeten hebben. Niet ver daarvandaan zijn ook fumarolen (Google Maps).

Air Terjun Murukeba.
Overnachten in Moni
Ik heb een paar nachten doorgebracht bij Moni Mahalika, zeer ruime kamers die ver genoeg van de weg liggen om het verkeerslawaai niet te horen. (Update 2026: Moni Mahalika is gesloten. Een vergelijkbaar alternatief is Farila Lodge.) Aanrader.
Naar Moni reizen
Als je geen eigen vervoer hebt, zou Moni, dat aan de Trans-Flores Highway ligt, bediend moeten worden door de minibussen van Gunung Mas. Als je uit Bajawa komt, moet je mogelijk in Ende van bus wisselen.

Fumarolen bij de waterval.
Koka Beach of Pantai Koka (Google Maps) is een heel mooi strand dat ongeveer halverwege Moni en Maumere ligt. Het is een relatief populaire stop voor georganiseerde tours, die hier meestal lunchpauze houden en een paar uur doorbrengen voordat ze doorgaan naar een van de twee bestemmingen. Als je tijd hebt en een plek zoekt om een paar dagen te ontspannen, denk ik dat het de moeite waard is langer te blijven.
Het strand is vooral prettig ’s avonds of ’s ochtends, wanneer er geen dagbezoekers zijn, die hier in Indonesië hoe dan ook nooit al te talrijk zijn. Misschien met uitzondering van het weekend, wanneer het lokale toerisme van zich kan doen horen.

Koka Beach.
Overnachten op Koka Beach
Ik heb direct op het strand geslapen bij Koka Beach Homestay by Blasius Woda (Google Maps). De bungalows zijn zeer spartaans, maar ook niet zo slecht. Het stel dat ook het restaurant op het strand runt is echt vriendelijk en het eten is heerlijk.
Naar Koka Beach reizen
Als je geen eigen vervoer hebt, kun je je laten afzetten langs de Trans-Flores Highway en dan een motortaxi nemen of gewoon lopen, aangezien het minder dan 2 km is.

Langs de Trans-Flores Highway.
Maumere is de grootste stad van het eiland. Eerlijk gezegd is het geen erg interessante bestemming, maar er is een luchthaven met meerdere dagelijkse vertrekken naar Bali en andere bestemmingen. Daarom is het een goed begin- of eindpunt voor een reisroute door Flores.
Voor de rest is het zeker geen erg interessante stad, dus ik raad niet aan er lang te blijven. Er zijn echter wel enkele bezienswaardigheden in de buurt die je zou kunnen overwegen. Ik ben er niet geweest, maar de dagtocht naar de eilanden Pulau Koja Doi (Google Maps), Pulau Pangabatang (Google Maps) en Pulau Babi (Google Maps) lijkt relatief populair te zijn; naar het schijnt is het snorkelen helemaal niet slecht. Alle guesthouses lijken de tour aan te bieden.
Als je besluit meer dan een paar dagen in de buurt te blijven, kun je waarschijnlijk beter in de omgeving van Hitokalak overnachten; hier zijn een aantal leuke guesthouses vlak bij het strand, zoals Lena House en Sunset Cottages, maar ook duikcentra zoals Santai Divers Maumere en HAPPY DIVE RETREAT. Je zou ook een excursie naar Mount Egon (Google Maps) kunnen organiseren.
Overnachten in Maumere
Ik heb geslapen bij Guest House Dorm Floressa, niets bijzonders, maar als je iets goedkoops zoekt, is het voor één nacht meer dan prima. Zoals zojuist gezegd, denk ik dat het, als je een paar dagen wilt blijven, beter is ten oosten van de stad te overnachten, dus bij Lena House of Sunset Cottages.
Naar Maumere reizen
Zoals eerder gezegd heeft Maumere een luchthaven met meerdere dagelijkse vluchten naar Labuan Bajo, Bali en Kupang op Timor. Daarnaast zijn er bussen en gedeelde taxi’s die in elk geval tot Bajawa rijden. Om bijvoorbeeld terug te gaan naar Ende voor de veerboot naar Sumba, liet ik via de guesthouse een gedeelde taxi voor me boeken.

17 Islands National Park.
Sumba, het eiland ten zuiden van Flores, is een van de minst toeristische bestemmingen die ik tijdens mijn reizen ooit heb bezocht. Als je in Indonesië echt buiten de gebaande toeristische paden wilt gaan en een nog zeer wild, weinig bekend en weinig bezocht eiland wilt proeven, is Sumba misschien iets voor jou.

Zonsondergang op Sumba.
Voordat ik het heb over wat je op Sumba kunt doen en zien, denk ik dat het de moeite waard is een paar woorden te wijden aan hoe je je op het eiland verplaatst, aangezien openbaar vervoer, op een paar verbindingen tussen de belangrijkste steden na, geen optie is.
Sumba per scooter/motor
Tenzij je besluit een privéchauffeur te nemen, zul je om het eiland te verkennen vroeg of laat onvermijdelijk een scooter moeten huren. Wat ik heb gedaan, en wat ik aanraad aan iedereen die maximale vrijheid en een vleugje avontuur wil, is het eiland in drie delen te verdelen: oost, midden en west. Huur voor elk deel van het eiland een scooter, maak je rondjes, lever de scooter in en verplaats je daarna met het openbaar vervoer naar het oosten/westen. De drie ideale uitvalsbases om een scooter te huren zijn respectievelijk: Waingapu, Waikabubak en Tambolaka.
De hoofdwegen zijn de afgelopen jaren flink verbeterd en zijn al met al in goede staat, bovendien is er op het eiland heel weinig verkeer, dus rijden is vrij prettig. De secundaire wegen zijn daarentegen vaak in een erbarmelijke staat, net als veel van de toegangswegen naar watervallen en stranden. Niets onmogelijks, maar het is zeker aan te raden om een minimum aan ervaring op twee wielen te hebben.
In Waingapu heb ik een scooter gehuurd bij Muruhumba Trans (Instagram); op de pagina vind je het WhatsApp-nummer. Het jonge stel met wie ik te maken had, spreekt niet alleen uitstekend Engels, maar geeft ook uiterst graag advies, echt heel aardig. Ze hebben de scooter rechtstreeks bij mijn hotel afgeleverd en hem daarna zonder extra kosten opgehaald. Ik heb 150.000 IDR per dag betaald voor een gloednieuwe Yamaha Fazzio.
In Waikabubak heb ik de scooter daarentegen rechtstreeks bij de guesthouse gehuurd; de scooter was in zeer slechte staat, maar ze wilden “maar” 100.000 IDR per dag, wat voor Sumba een goede prijs is.
In Tambolaka ten slotte heb ik de scooter gehuurd bij Arinka Scooter Rental Sumba (Google Maps), een Honda Vario uit 2015 in goede staat voor 200.000 IDR per dag. De verhuurder zit direct buiten de luchthaven, dus je kunt de scooter bij aankomst/vertrek ophalen/inleveren. Je kunt hen rechtstreeks bereiken via WhatsApp op het nummer dat je op Google Maps vindt. Een andere optie is Afiv Rent car, Tour & Adventure Sumba (Google Maps), dat naast de andere verhuurder zit; ook zij hebben uitstekende recensies, maar met hogere prijzen.

Langs de wegen van Sumba.
Privéchauffeur op Sumba
Een beetje zoals op Sumatra en Flores besluit ook hier het merendeel van de reizigers, vooral gezinnen of georganiseerde tours, gewoon een privéchauffeur te nemen. Dit is zeker een comfortabele en praktische optie, maar ook veruit de duurste. De guesthouses kunnen doorgaans meer dan een paar contacten leveren als je geïnteresseerd bent, of je kunt, als je wilt, rechtstreeks contact opnemen met de eerder genoemde bedrijven. Muruhumba Trans (Instagram) en Afiv Rent car, Tour & Adventure Sumba (Google Maps) bieden dit type service zeker aan. Je kunt ook op Google Maps zoeken op “Rental mobil”, en er zouden verschillende opties moeten verschijnen. Als je zin hebt om te rijden, kun je zelf een auto huren, al zou ik daar persoonlijk twee keer over nadenken.
Openbaar vervoer op Sumba
Zoals eerder gezegd is het openbaar vervoer, op de verbindingen langs de hoofdroute die Waingapu via Waikabubak met Tambolaka verbindt na, praktisch afwezig.
Waingapu is de belangrijkste stad in het oostelijke deel van het eiland. Van hieruit zijn er dagelijkse vliegverbindingen naar Bali, maar ook veerbootverbindingen naar Ende op het eiland Flores, wat het een goed aankomst- of vertrekpunt maakt. Waingapu zelf heeft niets te bieden aan toeristen, maar kan wel worden gebruikt als uitvalsbasis om de omgeving te verkennen. De enige echte attractie in de stad is het dorp Kampung Raja Prailiu (Google Maps), met tientallen traditionele huizen en enkele megalieten.
De dansende bomen van Sumba
Op ongeveer een half uur van Waingapu, om precies te zijn bij Pantai Walakiri (Google Maps), staan de iconische dansende bomen van Sumba. Deze soort mangroven, door de wind gebeeldhouwd, biedt een meer dan unieke aanblik, vooral bij hoogwater, wanneer ze in het water lijken te zweven. Ook het strand zelf is niet zo slecht. Het gebied waar ik de foto’s heb gemaakt, ligt iets verderop van het hoofdstrand; om precies te zijn stond ik op dit punt (Google Maps).

De dansende bomen van Sumba.
Puru Kambera-strand, Tanggedu-waterval en het dorp Wunga
Ten westen van de stad kun je een bezoek brengen aan Pantai Puru Kambera (Google Maps), een heel mooi en in feite verlaten strand; vanaf hier ga je verder richting de waterval Air Terjun Tanggedu (Google Maps); langs de weg ligt een mooi uitzichtpunt, de Savana Puru Kambera (Google Maps).

Pantai Puru Kambera.
De waterval is hoe dan ook helemaal niet slecht en er zijn mooie natuurlijke zwembaden om te zwemmen en een paar uur te ontspannen. De entree kost 25.000 IDR. Als je een scooter hebt, kun je tot aan de parkeerplaats van de waterval zelf rijden via wat eigenlijk meer een pad dan een weg is. Het alternatief is de scooter bij het begin van dit pad/deze weg te laten staan en ongeveer twintig minuten te voet verder te gaan, of een motortaxi te nemen voor ongeveer 50.000 IDR.
Tot slot kun je doorgaan naar Kampung Adat Wunga (Google Maps), dat volgens de lokale geschiedenis als het oudste van het eiland wordt beschouwd. Ik ben er niet geweest, want om te beginnen lijkt er niet veel te zien te zijn en bovendien had ik geen zin om zo’n eind te rijden.

Air Terjun Tanggedu.
De groene heuvels van Sumba
Het hele gebied rond Waingapu wordt gekenmerkt door heuvelachtige landschappen die in het regenseizoen felgroen kleuren, wat zorgt voor werkelijk schilderachtige panorama’s. Ik heb het eiland aan het eind van het droge seizoen bezocht, dus de omstandigheden waren helemaal niet optimaal. Ik ben alleen bij Bukit Tanau (Google Maps) geweest, net buiten de stad. Andere populaire uitzichtpunten zijn: Bukit Hiliwuku (Google Maps), Savana Merdeka (Google Maps), Bukit Wairinding (Google Maps) en Bukit Ndapayami (Google Maps). Die laatste twee liggen aan de weg naar Tarimbang en Waikabubak, dus afhankelijk van hoe je reist, kun je overwegen een kleine omweg te maken. Lees zelf even een paar recente recensies, want de wegen naar deze uitzichtpunten zijn vaak in erbarmelijke staat.
Pantai Tarimbang
Het strand van Tarimbang (Google Maps) is een van de mooiste die ik ooit in mijn leven heb gezien. Een grote baai met wit zand, kristalhelder water en jungle die tot aan de zee reikt. Nog ver van het massatoerisme is dit een echte parel. Sommigen besluiten het als dagtocht vanuit Waingapu te bezoeken, maar ik denk dat het echt de moeite waard is er minstens één nacht door te brengen, ook omdat het hoe dan ook meer dan twee uur rijden vanaf de stad is, over een weg die op sommige stukken in vrij slechte staat is.

Pantai Tarimbang.
Jarenlang was er maar één guesthouse, Marthen Homestay (Google Maps), die ook een officiële website heeft. Ik heb hier een paar nachten geslapen, zeer eenvoudige bungalows; die met eigen badkamer zijn echt mooier. Je kunt boeken door een WhatsApp-bericht te sturen. Terwijl ik daar was, leerde ik drie Australische surfers van rond de zestig kennen die het strand al zo’n twintig jaar bezoeken en die me vertelden dat het surfen er uitstekend is. Een tweede optie, duidelijk duurder, is Camp Tarimbang (officiële website). De accommodatie is onlangs geopend door een Duitse jongen die ik op een middag op het strand heb leren kennen en die me een zeer vriendelijk persoon leek.
Zelf heb ik me beperkt tot genieten van het prachtige strand, hoewel je als je wilt wandel- of boottochten kunt organiseren naar de nabijgelegen baaien of naar de watervallen Kabubul (Google Maps) en Laputi (Google Maps).

Pantai Tarimbang.
Waterval Wai Marang en het zuidoosten van Sumba
De waterval Wai Marang (Google Maps) ligt op ongeveer twee uur van Waingapu. Hoewel de waterval zelf klein en zeker niet indrukwekkend is, maakt het natuurlijke zwembad aan de voet ervan, midden in het bos, hem echt heel mooi en sfeervol. Het laatste stuk weg naar de parkeerplaats is er behoorlijk slecht aan toe, dus wees voorbereid! Eenmaal bij de parkeerplaats is een gids hoe dan ook absoluut niet nodig; het pad is makkelijk te volgen en staat ingetekend op Organic Maps.

Waterval Wai Marang.
Veel mensen bezoeken de waterval als dagtocht, maar ik ben in de middag uit Waingapu vertrokken en heb daarna overnacht bij Purnama Kasih Homestay (Google Maps); de winkel ernaast dient als “receptie”. Een zeer lokaal verblijf. Als je iets zoekt met meer westerse standaarden maar ook een stuk duurder, kijk dan eens naar Ecoresort Sumba Dream (officiële website).

Kampung Adat Praiyawang.
De volgende dag ben ik doorgereden naar de zuidpunt van het eiland, met een korte stop in het traditionele dorp Kampung Adat Praiyawang (Google Maps). Ik heb een paar dagen doorgebracht in Sumba Adventure Resort, ik was letterlijk de enige gast. Het hele gebied is nog minder toeristisch dan de rest van Sumba, hier zijn eindeloze stukken verlaten stranden en veel, maar dan ook echt veel rust. Twee andere opties om in de buurt te overnachten zijn Wajonata Sumba en Kalala Beach Resort (tijdens mijn bezoek gesloten wegens renovatie). Vóór covid bood Sumba Adventure Resort activiteiten aan zoals duiken, vissen en dergelijke, maar toen ik er was, was er zo weinig toerisme dat ze alles hadden stilgelegd; in feite heb ik mijn dagen doorgebracht met lezen op het strand. Als je een uitstapje wilt maken, kun je naar Pantai Watuparunu (Google Maps) gaan.

Strand voor Sumba Adventure Resort.
Overnachten in Waingapu
Ik heb een paar nachten doorgebracht in Hotel Jemmy (Google Maps), een hotel dat vooral door de lokale bevolking wordt bezocht, zeer basic kamers maar goedkoop. Niet ver daarvandaan is een leuk restaurant waar ik meer dan eens ben gaan eten: Timoer Cafe (Google Maps). Als je iets zoekt met meer westerse standaarden maar toch niet te duur, kijk dan eens naar LOPE HOMESTAY, Casa Kandara en Pondok Wisata dan Restoran Elim.
Naar Waingapu reizen
Vanuit de haven van Waingapu (Google Maps) zijn er veerbootverbindingen naar de haven van Ende op Flores (Google Maps). Zo ben ik op Sumba aangekomen. Je kunt online boeken via deze site; althans op het moment dat ik deze gids schreef, had je een lokale bank nodig om te kunnen betalen. Ter plekke kun je het kaartje hier kopen (Google Maps). Zoals eerder gezegd zijn er vanaf de luchthaven van Waingapu bovendien dagelijkse vluchten van en naar Bali. Van en naar Waikabubak raadden de jongens van de guesthouse me aan het minibusje van Travel Sinar Lombok (Instagram) te nemen; zij hebben het via WhatsApp voor me geboekt en kwamen me rechtstreeks bij de guesthouse ophalen. Je kunt ook naar het busstation gaan (Google Maps) en althans overdag zou je geen moeite moeten hebben om een vertrek te vinden.

Pantai Watuparunu.
Zoals eerder gezegd is Waikabubak de ideale uitvalsbasis om het centraal-westelijke deel van het eiland te verkennen. Als je uit Waingapu komt, kun je nog voordat je Waikabubak bereikt stoppen bij het traditionele dorp Kampung Adat Pasunga (Google Maps). Er schijnt hier een mooie verzameling Marapu-graven te zijn. Ik heb dit traject met het openbaar vervoer gedaan, dus even stoppen was geen optie.
In Waikabubak zelf zijn er nog een paar andere traditionele dorpen die je kunt bezoeken; het beroemdste is zonder twijfel Prai Ijing (Google Maps), dat erg fotogeniek en goed onderhouden is, en hoewel het vrij gecommercialiseerd is, vond ik de bewoners echt vriendelijk en op een prettige manier nieuwsgierig. Ze vragen 25.000 IDR entree. Het andere vaak aanbevolen dorp is Kampung Tarung (Google Maps); ik ben er niet geweest, maar ik neem aan dat het niet veel verschilt van de andere traditionele dorpen.

Prai Ijing.
Watervallen
De watervallen Lapopu (Google Maps) en Matayangu (Google Maps) liggen langs hetzelfde pad, vlak bij elkaar. De route ernaartoe is beschikbaar op zowel Organic Maps als All Trails, maar de lokale bevolking wil niet alleen 150.000 IDR voor de toegang, ze lijken je ook per se een gids van nog eens 100.000 IDR te willen laten nemen. Lees een paar recente recensies, maar ik heb het onder deze voorwaarden liever vermeden.
Wel ben ik naar Wee Kacura (Google Maps) gegaan; helaas vragen ze ook hier hoge prijzen en bieden ze een gids aan die absoluut niet nodig is. Ze zijn tenminste redelijker, met 50.000 IDR, maar je kunt hun gerust 20.000 IDR geven. De serie kleine watervallen en poelen tussen de rijstvelden is echt erg mooi.

Wee Kacura.
Tot slot ben ik naar de waterval Lokomboro (Google Maps) geweest, die echt de moeite waard is; bovendien was er tijdens mijn bezoek niemand anders. Je kunt direct bij de kleine waterkrachtcentrale (Google Maps) parkeren; vanaf daar moet je een paar honderd meter de rivier op. De bewaker bood aan me te gidsen en eerlijk gezegd denk ik dat het voor één keer de moeite waard was; hij liet me in elk geval zien hoe je de rivier kunt volgen zonder te hoeven zwemmen. Ik gaf hem 50.000 IDR omdat hij echt nuttig en aardig bleek.

Waterval Lokomboro.
Stranden
In dit deel van Sumba vond ik de stranden niet bijzonder mooi, en vooral zijn ze vaak niet erg geschikt om te zwemmen. Daar staat tegenover dat er voor surfliefhebbers in deze streek enkele van de beste stranden ter wereld lijken te liggen, zoals Pantai Marosi. Als je, net als ik, niet geïnteresseerd bent in surfen maar alleen in zwemmen, raad ik je het kleine strand Pantai Watu Bella aan, dat naast het vorige ligt en bereikbaar is door een dorp te doorkruisen. Het kan zijn dat ze je vragen een kokosnoot te kopen of voor het parkeren te betalen. Andere stranden in de omgeving zijn Pantai Kerewei en Nihiwatu; dat laatste is helaas, hoewel de wet het verbiedt, in feite geprivatiseerd (door het luxeresort Nihi Sumba).

Pantai Marosi.
Overnachten in Waikabubak
Ik heb geslapen in het Shekinah Homestay & Cafe Waikabubak RedPartner, dat in Waikabubak ligt. Ik vond het veel praktischer voor de verplaatsingen, maar als je een paar dagen op het strand wilt doorbrengen zonder een fortuin uit te geven, kun je THE VILLAGE INN Rua Beach en Jhony Homestay overwegen.
Naar Waikabubak reizen
Zoals eerder geschreven raadden de jongens van de guesthouse me, van en naar Waingapu, aan het minibusje van Travel Sinar Lombok (Instagram) te nemen; zij hebben het via WhatsApp voor me geboekt en kwamen me rechtstreeks bij de guesthouse ophalen. Van en naar Tambolaka rijden doordeweeks regelmatig minibusjes. Bij de guesthouses zeiden ze dat ze me hadden kunnen laten ophalen, maar ik reisde op zondag, dus uiteindelijk ging ik naar de “terminal” (Google Maps), waar ik – met een flinke dosis Google Translate en de hulp van een voorbijgangster die Engels sprak – een soort “privé”-minibus op gang kreeg (we stopten onderweg wel om andere mensen te laten instappen) die me voor 100.000 IDR tot aan het hotel bracht.

Kampung Tarung.
Een beetje zoals Waingapu heeft Tambolaka niet veel te bieden, behalve een aankomst- of vertrekpunt op Sumba en een redelijke uitvalsbasis om het westelijke deel van het eiland te verkennen.
Het mooiste strand, niet al te ver van de stad, is naar mijn mening Pantai Oro (Google Maps). Ik heb direct bij Oro Beach Houses geparkeerd en hun toegang gebruikt; het personeel zei dat dat geen enkel probleem was. Het strand is heel mooi en rustig, perfect om de zonsondergang te bekijken.

Pantai Oro.
Als je naar het zuiden afdaalt, raad ik aan het Museum Rumah Budaya Sumba (Google Maps) te bezoeken, dat tijdens mijn bezoek echter half gesloten was; je kon maar één kamer bezoeken, dus ik geef er geen oordeel over, maar technisch gezien kan het een interessant bezoek zijn. Ga vandaar door naar Waikuri (Google Maps), een prachtige lagune waar je kunt zwemmen en een paar uur kunt ontspannen. De entree kost 20.000 IDR.

Waikuri.
Je kunt ook naar het nabijgelegen Pantai Mandorak (Google Maps) gaan, een kleine beschutte baai die perfect is om te zwemmen. Helaas zijn er een hoop kinderen die om geld vragen; als je niet “ongevoelig” wilt overkomen, kun je waarschijnlijk beter ergens anders heen gaan. Iets verder naar het zuiden is Pantai Pero (Google Maps) niet slecht; ze vragen 5.000 IDR voor parkeren.

Pantai Mandorak.
Niet ver daarvandaan ligt het iconische traditionele dorp Ratenggaro (Google Maps), zeker het meest fotogenieke dorp van het eiland en ook het populairste. Ook hier spreken veel recensies over opdringerige kinderen die om geld vragen en dergelijke, dus ik ben liever naar het nabijgelegen Wainyapu (Google Maps) gegaan. Helaas is dit dorp onlangs afgebrand, dus er was niet veel te zien, maar de lokale bevolking bleek zeer vriendelijk, nieuwsgierig en verbaasd om me te zien aankomen. Daarna ben ik naar het strand gegaan en heb ik de drone boven Ratenggaro laten vliegen om de iconische foto te maken.

Pantai Pero.
Tot slot, als je tijd over hebt, raad ik aan door te rijden naar Pantai Mbawana (Google Maps), een prachtig verlaten strand dat je bereikt aan het eind van een onverharde weg; de toegang ligt op dit punt (Google Maps). Ik ben ook bij Pantai Watu Malandong (Google Maps) geweest, maar naar mijn mening is dat de moeite niet waard.

Ratenggaro.
Overnachten in Tambolaka
Ik heb geslapen in het Hotel Pasola, handig gelegen vlak bij de luchthaven en bepaald niet slecht voor de prijs. Als je liever een duidelijk mooiere locatie aan zee hebt, kijk dan eens naar Oro Beach Houses.
Naar Tambolaka reizen
Vanaf de luchthaven van Tambolaka zijn er dagelijkse vluchten naar Bali. Bovendien varen er vanuit de nabijgelegen haven van Waikelo (Google Maps) veerboten naar Sape op Sumbawa (Google Maps). Dezelfde veerboot zou ook in Labuan Bajo op het eiland Flores moeten stoppen. Je kunt online boeken via deze site, maar althans op het moment dat ik deze gids schreef, had je een lokale bank nodig om te kunnen betalen.
Doordeweeks rijden er regelmatig minibusjes van en naar Waikabubak. Bij de guesthouses zeiden ze dat ze me hadden kunnen laten ophalen, maar ik reisde op zondag, dus uiteindelijk ging ik naar de “terminal” (Google Maps), waar ik met een flinke dosis Google Translate en de hulp van een voorbijgangster die Engels sprak een soort “privé”-minibus op gang kreeg (we stopten onderweg wel om mensen op te pikken) die me voor 100.000 IDR tot aan het hotel bracht. Als je in de tegenovergestelde richting reist, kun je het minibusje van Travel Sinar Lombok (Instagram) nemen, dat je als je wilt via WhatsApp kunt boeken; je kunt ook naar het officiële kantoor/de officiële halte gaan, die hier zou moeten zijn (Google Maps).
Let op: hiermee eindigt mijn eigen ervaring met de grote eilanden van de Indonesische archipel, maar voor de volledigheid zijn er nog veel meer mogelijke bestemmingen die ik het vermelden waard vind.

Pantai Mbawana.
Van de groep eilanden in het zuiden is Timor de meest oostelijke; ik ben er zelf niet geweest, maar toen ik op Flores was, heb ik meer dan een paar reizigers ontmoet die uit die richting kwamen of die kant op gingen. Mocht je het nodig hebben: hier zou je een visa-run over land kunnen doen door Oost-Timor in te reizen (hier vind je een gids). Dat gezegd hebbende: van de weinige reizigers die zich in deze contreien wagen, beperkt de meerderheid zich, voor zover ik weet, tot een bezoek aan het eiland Pulau Rote (hier vind je een gids). De rest van Timor is nog minder toeristisch, de infrastructuur is wat die is, en zelfs maar denken aan het online boeken van accommodatie of het vinden van een restaurant dat open is voor het publiek lijkt utopisch. Op deze pagina vind je meer informatie.
Kalimantan is niets anders dan het Indonesische deel van het eiland Borneo. Ook hier ben ik niet geweest, maar toen ik door het Maleisische deel van het eiland reisde, heb ik een paar reizigers ontmoet die naar Kalimantan op weg waren. De Derawan-eilanden (hier vind je een gids) zijn bijzonder populair. Aangezien Nusantara, de nieuwe hoofdstad van Indonesië, juist in Kalimantan ligt, neem ik aan dat het eiland in de nabije toekomst een sterke ontwikkeling kan doormaken, vooral op het gebied van infrastructuur, wat tot een grotere ontwikkeling van het toerisme zou kunnen leiden.

Sulawesi wordt relatief populair. Tijdens mijn laatste reizen door Indonesië heb ik meer dan een paar reizigers ontmoet die er waren geweest of van plan waren erheen te gaan. Het blijft hoe dan ook een bestemming waarvan de toeristische sector nog in de kinderschoenen staat, met alles wat daarbij hoort. Hier vind je een paar uitstekende gidsen om een reisroute op het eiland te plannen: Gids één en Gids twee.
De Banda-archipel behoort tot de meest afgelegen en minst verkende van het hele land; als je een bestemming zoekt die echt buiten de radar valt, zijn de Banda-eilanden misschien iets voor jou. Hier vind je een relatief gedetailleerde gids.
Indonesië bestuurt het westelijke deel van het grote eiland Nieuw-Guinea, in het uiterste oosten van het land. We hebben het over de provincie Papua, die in feite misschien wel de minst toeristische bestemming van heel Indonesië is.
In het westen vormt de archipel Raja Ampat echter een uitzondering, die wordt beschouwd als de meest biodiverse mariene omgeving ter wereld. Gelegen in het hart van de Koraaldriehoek herbergt hij meer dan 75% van de bekende koraalsoorten, meer dan 1.400 soorten rifvissen en een buitengewone verscheidenheid aan zeeleven, waaronder haaien, manta’s en schildpadden. Dankzij de afgelegen ligging en de inspanningen voor natuurbehoud is Raja Ampat een paradijs voor duikers en zeeliefhebbers.
In de loop der jaren heb ik met meer dan een paar reizigers gesproken die zowel bij Komodo als bij Raja Ampat een aantal duiken hebben gedaan, en velen lijken Komodo te verkiezen, dat zeker een stuk toegankelijker en goedkoper is. Hoe dan ook vind je op deze pagina een gids.

Na dit lange gedeelte over wat je in Indonesië kunt doen en zien, zul je hebben begrepen dat het een enorm land is. Zelfs al heb ik er bijna vijf maanden doorgebracht, toch heb ik het maar gedeeltelijk kunnen bezoeken. Ik realiseer me dat de meeste mensen nog minder tijd hebben, dus in plaats van, zoals ik gewoonlijk doe, reisroutes voor het hele land voor te stellen, vind je hieronder reisroutes per eiland, die makkelijk te combineren zijn tot langere of kortere reizen.
Zoals bij elk land bestaat er geen perfecte reisroute die voor iedereen geschikt is. Beschouw wat volgt dus als een uitgangspunt: pas het aan of maak er een eigen versie van op basis van je interesses en je budget!

Harau-vallei.
Vooral als je tijdens je reis door Indonesië geen andere dagen aan zee hebt gepland, denk ik dat het de moeite waard is om je reis in Banda Aceh te beginnen, zodat je een paar dagen op het eiland Pulau Weh kunt doorbrengen. Anders kun je rechtstreeks naar Medan vliegen.
Banda Aceh (1 nacht)
Dag 1:
Afhankelijk van je aankomsttijd kun je rechtstreeks naar Pulau Weh gaan; anders kun je, zonder de stad te verlaten, een paar attracties rond de tsunami en de moskee bezoeken.
Pulau Weh (3 nachten)
Dag 2:
Veerboot van Banda Aceh naar Pulau Weh. Breng de rest van de dag door op het strand.
Dag 3:
Snorkelen bij Pantai Iboih, boottocht of duiken.
Dag 4:
Rondrit over het eiland per scooter.
Medan (1 nacht)
Dag 5:
Veerboot van Pulau Weh naar Banda Aceh. Vlucht naar Medan of nachtbus. Als je ’s middags met het vliegtuig aankomt, kun je de rest van de dag in Medan doorbrengen en misschien de Tjong A Fie Mansion en de Masjid Raya Medan-moskee bezoeken.
Bukit Lawang (4 nachten)
Dag 6:
Bus van Medan naar Bukit Lawang. Regel de trektocht voor de volgende dag. Je kunt een kijkje nemen op de lokale markt, bij de bat cave, of gewoon de rest van de dag aan de rivier doorbrengen.
Dag 7:
Eerste dag trektocht.
Dag 8:
Tweede dag trektocht.
Dag 9:
Derde dag trektocht.
Berastagi (2 nachten)
Dag 10:
Transfer van Bukit Lawang naar Berastagi. Ga even langs de lokale markt en bezoek het kleine museum.
Dag 11:
Tocht naar de vulkaan Sibayak en daarna een bezoek aan de warmwaterbronnen.
Tobameer (2 nachten)
Dag 12:
Transfer van Berastagi naar het Tobameer. Breng de rest van de dag ontspannend door.
Dag 13:
Dag om het Tobameer te verkennen.
Dag 14:
Terug naar Medan.

Zonsondergang in de Harau-vallei.
Met een extra week raad ik aan de reisroute van twee weken te volgen die ik zojuist heb beschreven en daarna te overwegen van Medan naar Padang te vliegen (of de bus te nemen) en de Mentawai-eilanden te bezoeken. Als je een paar dagen over hebt, is het zeker de moeite waard om ook de Harau-vallei te bezoeken.

Gezien de vele vluchten naar Jakarta is dit een relatief populaire reisroute die makkelijk te combineren is met een paar dagen op het nabijgelegen Bali.
Jakarta (1 nacht)
Dag 1:
Eerlijk gezegd denk ik niet dat het de moeite waard is om langer dan één nacht in Jakarta te blijven, vooral als je weinig tijd hebt. Als je tijd hebt, kun je meedoen met een free walking tour.
Yogyakarta (4 nachten)
Dag 2:
Trein of binnenlandse vlucht van Jakarta naar Yogyakarta. Als je tijd over hebt, kun je de stad verkennen.
Dag 3:
Borobudur-tempel en Prambanan-tempel.
Dag 4:
Huur een scooter. Ga naar de waterval Air Terjun Kedung Kayang en rijd daarna door naar Nepal Van Java.
Dag 5:
Beklimming van de Sumbing. Terug naar Yogyakarta.
Karimun Jawa (5 nachten)
Dag 6:
Als je dat nog niet hebt gedaan, kun je ’s ochtends Yogyakarta bezoeken en ’s middags de transfer naar Jepara nemen. Als je wilt, kun je ’s nachts reizen en Yogyakarta de dag ervoor verlaten.
Dag 7:
Veerboot of speedboot naar Karimun Jawa. Middag op het strand.
Dag 8:
Ontspannen dag op het strand.
Dag 9:
Boottocht.
Malang (1 nacht)
Dag 10:
Veerboot of speedboot naar Jepara. Transfer naar Malang.
Bromo (1 nacht)
Dag 11:
Je kunt ’s ochtends het rainbow village bezoeken en daarna een scooter huren voor het circuit Bromo – Tumpak Sewu of je aansluiten bij een georganiseerde tour. ’s Middags kun je naar de krater van de Bromo gaan. Overnacht in Cemoro Lawang.
Tumpak Sewu-waterval (1 nacht)
Dag 12:
Zonsopgang vanaf King Kong Hill. Transfer en ’s middags een bezoek aan de Tumpak Sewu-waterval.
Kawah Ijen (2 nachten)
Dag 13:
Terug naar Malang en trein naar Banyuwangi.
Dag 14:
Tocht naar Kawah Ijen.
Met een week extra tot je beschikking kun je een paar dagen in Bandung opnemen en, als je geïnteresseerd bent in surfen, een van beide: Cimaja of Batukaras.

Broken Beach.
Dit is volgens mij de ideale reisroute voor iedereen die Indonesië voor het eerst bezoekt, het juiste compromis wil tussen tempels, stranden en trektochten en er geen problemen mee heeft om veel bijzonder toeristische plekken te bezoeken.
Zuid-Bali (3 nachten)
Dag 1:
Kom bij van de jetlag en breng een ontspannen dag door op het strand.
Dag 2:
Verken het schiereiland Bukit en de Uluwatu-tempel.
Dag 3:
Verken het noorden; de Tegenungan-waterval en Taman Ayun kunnen als je wilt vervangen worden door andere activiteiten. Tanah Lot bij zonsondergang.
Ubud (3 nachten)
Dag 4:
Transfer van Zuid-Bali naar Ubud in de ochtend, verken het centrum van Ubud, de centrale markt en het paleis van Ubud. Ga ’s middags naar het Monkey Forest.
Dag 5–6:
Bezoek de rijstterrassen van Tegalalang en kies daarna misschien een paar tempels of watervallen, afhankelijk van je interesses en vooral van hoeveel zin je hebt om op de scooter te rijden.
Midden-Bali (2 nachten)
Dag 7:
Bezoek de rijstvelden van Jatiluwih, de waterval Air Terjun Leke Leke en de Ulun Danu Beratan-tempel. Overnacht in Munduk.
Dag 8:
Bezoek de watervallen rond Munduk.
Kintamani (2 nachten)
Dag 9:
Transfer naar Kintamani.
Dag 10:
Beklimming van de Batur.
Amed (2 nachten)
Dag 11:
Bezoek de Besakih-tempel. Transfer naar Amed.
Dag 12:
Snorkelen of duiken bij Amed. Zonsondergang bij Lahangan Sweet.
Amlapura (2 nachten)
Dag 13:
Transfer naar Amlapura. Bezoek het traditionele dorp Bugbug en breng de rest van de dag door op Virgin Beach.
Dag 14:
Zonsopgang bij Bukit Cinta. Terug naar Zuid-Bali.
Als je een paar dagen extra tot je beschikking hebt, zou je een bezoek aan Lovina, de Nusa-eilanden of zelfs de Gili-eilanden kunnen toevoegen.

Kelingking Beach.
Als je absoluut niet van plan bent de top van de Rinjani te beklimmen, zijn twee weken op Lombok echt veel.
Gili-eilanden (3 nachten)
Dag 1:
Speedboot vanaf Bali. Ontspannen op het strand.
Dag 2:
Snorkeltour.
Dag 3:
Ontspannen op het strand.
Senaru (4 nachten)
Dag 4:
Boot van de Gili-eilanden naar Bangsal. Huur een scooter of regel een transfer naar Senaru. Bezoek de watervallen. Regel de trektocht voor de dag erna.
Dag 5:
Trektocht naar de Rinjani.
Dag 6:
Trektocht naar de Rinjani.
Dag 7:
Laatste dag van de trektocht. Overnacht in Senaru.
Sembalun Lawang (1 nacht)
Dag 8:
Transfer van Senaru naar Sembalun Lawang. Ga ’s middags even langs bij Bukit Selong.
Tetebatu (3 nachten)
Dag 9:
Als je benen nog niet kapot zijn van de Rinjani, beklim dan bij zonsopgang de Pergasingan Hill. Transfer van Sembalun Lawang naar Tetebatu. Ontspannen.
Dag 10:
Bezoek de watervallen Benang Stokel en Benang Kelambu.
Dag 11:
Verken Tetebatu en omgeving. Watervallen, monkey forest en rijstvelden.
Kuta Lombok (3 nachten)
Dag 12:
Transfer van Tetebatu naar Kuta Lombok. Strand en uitkijkpunt bij zonsondergang.
Dag 13:
Surfen of een dag op het strand.
Dag 14:
Surfen of een dag op het strand.
Met een week extra tot je beschikking zou je kunnen overwegen een paar dagen door te brengen in de omgeving van Ekas en Senggigi.

Rinjani.
Veel reizigers komen op Flores aan met de boottocht vanaf Lombok, zoals beschreven in de gids, dus voor het gemak begin ik de reisroute op precies die manier.
Nationaal park Komodo (3 nachten)
Dag 1:
Eerste dag van de tour.
Dag 2:
Tweede dag van de tour.
Dag 3:
Derde dag van de tour.
Labuan Bajo (1 nacht)
Dag 4:
Vierde dag van de tour. Overnacht in Labuan Bajo.
Wae Rebo (1 nacht)
Dag 5:
Huur een scooter en rij naar de parkeerplaats aan de voet van Wae Rebo. Loop het pad omhoog en overnacht in het dorp.
Ruteng (2 nachten)
Dag 6:
Rij naar Ruteng en stop bij de Lingko Spider Web-rijstvelden.
Dag 7:
Verken Ruteng en omgeving.
Bajawa (2 nachten):
Dag 8:
Rij naar Bajawa. Bezoek een paar dorpen en misschien een van de uitkijkpunten bij zonsondergang.
Dag 9:
Beklimming van de Inerie. Ontspannen bij de warmwaterbronnen.
Riung (2 nachten)
Dag 10:
Rij naar Riung. Uitkijkpunt bij zonsondergang.
Dag 11:
Tour door het nationaal park.
Moni (1 nacht)
Dag 12:
Rij naar Moni. Verken de watervallen en warmwaterbronnen.
Koka Beach (1 nacht)
Dag 13:
Zonsopgang vanaf de top van de Kelimutu. Rij naar Koka Beach. Ontspan op het strand en overnacht hier.
Maumere (1 nacht)
Dag 14:
Ochtend op het strand en rij daarna naar Maumere.
Met een extra week tot je beschikking zou je een paar dagen langer in Labuan Bajo kunnen blijven om te duiken en misschien de Rangko Cave te bezoeken. Andere opties zouden een paar dagen ontspannen op Koka Beach of de boottocht bij Maumere kunnen zijn.

Tololela.
Twee weken op Sumba zijn volgens mij het juiste compromis om alles te zien wat het eiland te bieden heeft, met nog ruimte voor meer dan een paar dagen volledige rust.
Waingapu (2 nachten)
Dag 1:
Aankomst op Sumba. Huur een scooter. Breng de rest van de dag door op Pantai Walakiri om de dansende bomen te bewonderen.
Dag 2:
Puru Kambera-strand, Tanggedu-waterval en het dorp Wunga.
Pantai Tarimbang (2 nachten)
Dag 3:
Rij naar Pantai Tarimbang. Rest van de dag op het strand.
Dag 4:
Je zou een van de watervallen kunnen bezoeken of gewoon de dag op het strand doorbrengen.
Zuidoost-Sumba (3 nachten)
Dag 5:
Ga terug naar Waingapu en rij daarna naar de Wai Marang-waterval. Overnacht in de buurt.
Dag 6:
Bezoek het traditionele dorp Kampung Adat Praiyawang en rij daarna door naar het uiterste zuiden van het eiland. Sumba Adventure Resort en Wajonata Sumba zijn twee goede opties om te overnachten.
Dag 7:
Ontspannen op het strand. Je zou ook even langs kunnen gaan bij Pantai Watuparunu.
Waingapu (1 nacht)
Dag 8:
Als je vroeg in de ochtend vertrekt, kun je dezelfde dag nog terug naar Waingapu, of je kunt de ochtend op het strand doorbrengen, ’s middags terugkeren naar Waingapu, de scooter inleveren en hier overnachten.
Waikabubak (3 nachten)
Dag 9:
Transfer van Waingapu naar Waikabubak. Bezoek het dorp Prai Ijing, dat je, afhankelijk van waar je verblijft, rechtstreeks te voet kunt bereiken.
Dag 10:
Huur een scooter en rij naar de stranden; ik raad in het bijzonder Pantai Watu Bella aan. Als je wilt, kun je stoppen bij de watervallen Lapopu en Matayangu.
Dag 11:
Ga even langs bij Wee Kacura en rij daarna door naar de Lokomboro-waterval.
Tambolaka (3 nachten)
Dag 12:
Transfer Waikabubak – Tambolaka. Huur een scooter en breng de rest van de dag door op Pantai Oro.
Dag 13:
Waikuri-lagune, Pantai Mandorak en Pantai Pero.
Dag 14:
Traditioneel dorp Ratenggaro of het nabijgelegen Wainyapu en Pantai Mbawana.
Tenzij je meer dan een paar dagen op het strand wilt doorbrengen of wilt surfen, zijn drie weken waarschijnlijk “te veel” en ik zou echt niet weten welke andere bestemming ik zou moeten toevoegen. Zelfs de reisroute van twee weken is voor sommigen misschien al ruim voldoende.

Wainyapu.
Allereerst raad ik, zoals meermaals in de loop van de gids vermeld, sterk aan om Organic Maps te downloaden. Ik gebruik de waardevolle offline kaarten al jaren en ik vind het een fantastisch hulpmiddel om mee te reizen. Hoe dan ook: zich verplaatsen in Indonesië is over het algemeen vrij makkelijk, of in elk geval op de grote toeristische eilanden.
Bemo’s zijn de traditionele vorm van vervoer voor korte en middellange afstanden. Het zijn in feite minibusjes, vooral gebruikt door locals, en ze zijn veruit de goedkoopste vorm van openbaar vervoer. Normaal gesproken hebben ze vaste haltes en terminals, maar je kunt ze in principe overal langs hun route aanhouden.
Shuttlebusdiensten zijn vooral populair op Bali, waar elke accommodatie of elk toeristenkantoor tickets kan aanbieden. Perama Bus, die op Bali en Lombok rijdt, is waarschijnlijk de populairste; prijzen en tijden kun je gemakkelijk online controleren op hun website.

Traditionele bemo op Bali.
In Indonesië is er een dicht netwerk van busverbindingen, vooral op de volkrijkste eilanden zoals Sumatra en Java. In tegenstelling tot andere landen heeft elke stad doorgaans een eigen terminal waar alle maatschappijen vertrekken, wat het leven van de reiziger makkelijker maakt. Veel langeafstandsbussen kun je online boeken op sites als RedBus en Traveloka.
Het gebruik van de verschillende ride-hailing-apps is in heel Indonesië wijdverbreid. De kosten van de ritten zijn, vergeleken met Europese maatstaven, echt belachelijk laag; alle chauffeurs zijn via de app geregistreerd en het is veiliger dan gewone taxi’s, bovendien hoef je niet te onderhandelen, aangezien taxichauffeurs toeristen doorgaans veel te hoge tarieven rekenen. Let wel op: zodra je buiten de grootstedelijke en toeristische gebieden komt, worden ze bijna niet meer gebruikt; vaak staat de “lokale maffia” niet toe dat iemand ze gebruikt en vormt zo in feite een kartel. Als je besluit een gewone taxi te nemen, spreek dan de prijs af voordat je instapt, om nodeloze discussies te voorkomen.
Grab en Gojek kunnen ook worden gebruikt om motortaxi’s te boeken, die de locals “Ojek” noemen. Voor korte en middellange afstanden zijn die niet alleen buitengewoon goedkoop, maar ook heel snel. De chauffeurs weten absoluut hoe ze zich door het verkeer moeten bewegen en kunnen je een flinke hoeveelheid tijd besparen. Bovendien kun je ze, als je vrij licht reist, ook gebruiken voor de verplaatsingen tussen de ene bestemming en de andere.

De zogenaamde “driver” is een relatief gangbare vorm van vervoer in Indonesië voor wie het hoogste comfortniveau zoekt. Je kunt online wat nummers zoeken op sites als Reddit, in Facebookgroepen, of ter plekke aan een reisbureau of guesthouse vragen. In sommige gevallen bestaat een veel praktischere methode, die ik zelf meer dan een paar keer heb gebruikt, er simpelweg in om een taxi te bestellen via Grab en Ojek en zodra de chauffeur arriveert een vast tarief af te spreken buiten de app, voor de hele dag of meerdere dagen, of misschien gewoon om op je te wachten tijdens een bezoek. Elke keer dat ik deze “techniek” heb gebruikt, waren de chauffeurs altijd beschikbaar en eerlijk, ook omdat ze de commissies besparen die ze aan de verschillende apps zouden moeten betalen en zich ervan verzekeren dat ze langer werken dan voor één enkele rit.

Voor wie zich aan het rijden durft te wagen, vind ik een scooter huren de absoluut beste optie om hele eilanden als Bali en Lombok te verkennen. De scooter is vaak niet alleen het goedkoopste vervoermiddel, maar ook degene die de meeste vrijheid biedt. De huurprijzen verschillen sterk, afhankelijk van waar je bent en hoe lang je hem wilt huren. Op Bali, waar de concurrentie hoog is, kun je letterlijk een scooter voor een maand huren voor een paar euro per dag, terwijl ik op Sumba zelfs meer dan tien euro per dag heb betaald.
Als je van plan bent Indonesië per scooter/motor te doorkruisen, is het zeker de moeite waard te overwegen een voertuig te kopen en het bij vertrek weer te verkopen; ik heb meer dan een paar mensen ontmoet die voor deze optie hebben gekozen. Een heel interessante dienst, waar ik ook in de loop van de gids over heb gesproken en die ik zelf op Flores heb gebruikt, is die van Motor Adventure Bali, dat kantoren heeft op Java, Bali, Lombok en Flores. Je zou in feite een voertuig kunnen huren in Jakarta en inleveren in Maumere, via Java, Bali, Lombok, Sumbawa en Flores. De prijzen behoren niet tot de laagste, maar het is een dienst die, zacht uitgedrukt, uniek is en de voertuigen zijn in uitstekende staat.

Ook de apen rijden op een scooter!
Let op: technisch gezien is er in Indonesië een internationaal rijbewijs vereist. In de praktijk is het geen groot probleem, want als je wordt aangehouden, neemt de vaak corrupte politie genoegen met een paar centen. Probeer alleen niet te veel contant geld bij je te hebben, of bewaar het in elk geval niet allemaal in je portemonnee. Het echte probleem ontstaat bij ernstige ongelukken, die je verzekering hoogstwaarschijnlijk niet zou dekken, maar dat is een ander verhaal. Als je al in het buitenland bent of gewoon online een internationaal rijbewijs wilt aanvragen, kun je dat doen op deze site.

Sembalun.
Op een paar zeldzame uitzonderingen voor korte trajecten op Sumatra na, heeft het alleen zin om over treinen te praten voor het eiland Java, waar het spoorwegnet over het algemeen helemaal niet slecht is. Alle grote steden van het eiland zijn met het spoor verbonden en je kunt gerust online boeken via Traveloka. De bus nemen is niet het einde van de wereld, maar verplaatsingen met de trein, waar mogelijk, zijn niet alleen comfortabeler en sneller, maar vaak ook goedkoper. Boek op tijd.
Binnenlandse vluchten kunnen heel goedkoop zijn en zijn, vooral voor wie weinig tijd heeft, bijna altijd de beste optie voor verplaatsingen van het ene eiland naar het andere of zelfs binnen hetzelfde eiland. Lange afstanden over land afleggen in Indonesië kan soms veel meer tijd kosten dan je denkt. Er zijn veel lagekostenmaatschappijen die in het land actief zijn en die verschijnen als je zoekt op de verschillende vluchtzoekmachines.

Tiu Kelep.
Een goedkopere optie dan binnenlandse vluchten zijn zeker de talrijke veerboten die de verschillende eilanden van de archipel met elkaar verbinden. De nationale maatschappij ASDP bedient de meeste trajecten en de laatste jaren is er een belangrijke inspanning geleverd richting digitalisering, en tegenwoordig zijn de tickets voor veel trajecten alleen online te koop op het platform ferizy. Helaas heb je, op het moment van het schrijven van deze gids, een lokale bankrekening nodig om de betaling te voltooien. Een paar keer heeft het personeel van het guesthouse waar ik verbleef erin toegestemd om in ruil voor contant geld voor mij te betalen; hoe dan ook vind je bij elke haven altijd wel iemand die deze dienst aanbiedt tegen een kleine commissie.
Ten slotte wil ik benadrukken dat er voor korte en erg drukke trajecten zoals Java – Bali of Bali – Lombok meerdere vertrekken per dag zijn, maar dat de veerboot voor langere trajecten, zoals Flores – Sumba of misschien Flores – Sulawesi, ook maar één keer per week kan vertrekken. Vooral in het regenseizoen, wanneer de zee over het algemeen ruwer is, kunnen vertrekken worden vertraagd of geannuleerd. Kortom: probeer dit soort verplaatsingen ruim van tevoren te plannen en vraag ter plekke bevestiging van de vertrektijden.

Gurusina.
Hoeveel kost een reis naar Indonesië? Weinig, heel weinig. Indonesië is zonder twijfel een van de goedkoopste landen die ik ooit heb bezocht. Het hangt uiteraard sterk af van hoe je reist en waar je besluit heen te gaan, maar voor een backpacker is het absoluut mogelijk om een budget van € 30 per dag of minder aan te houden zonder echt iets te hoeven missen.
Over het algemeen kun je gerust in een goed hostel overnachten voor minder dan € 10 per nacht; buiten de belangrijkste toeristische bestemmingen kom je makkelijk uit op ongeveer € 5. Ook voor privékamers in guesthouses en kleine hotels betaal je zelden meer dan € 10–15 per nacht.
Over land reizen in Indonesië is vrij goedkoop; met bussen, minibussen en treinen reis je echt goedkoop. Zodra je privévervoer en binnenlandse vluchten gaat verkiezen, lopen de kosten op en zullen ze vermoedelijk een belangrijke post van je budget vormen.
Het hangt uiteraard af van wat voor soort restaurant je zoekt, maar als je geen al te hoge eisen stelt, zijn de “Warung” – oftewel kleine lokale restaurantjes waar je soms rechtstreeks uit de pannen kiest wat je eet of waar het eten buffetstijl wordt geserveerd – een uitstekende optie. Je betaalt op basis van wat je op je bord legt; een maaltijd kost meestal rond de 20.000–40.000 IDR. Ook in restaurants die minder door locals worden bezocht, betaal je voor een bord Nasi Goreng of Mie Goreng (gebakken rijst en gebakken noedels) zelden meer dan 50.000 IDR.

Een van mijn eerste gerechten in Indonesië voor minder dan een euro.
De kosten voor geld opnemen kunnen, met de beste reiskaarten, tot nul worden teruggebracht. Er zijn namelijk enkele lokale banken waar je gratis geld kunt opnemen; tenzij er iets is veranderd, heb ik altijd gratis opgenomen bij Mandiri, BSI en Maybank.
Wat simkaarten betreft: Telkomsel, dat een sterke overheidsparticipatie heeft, is veruit de maatschappij met de beste dekking van het grondgebied, en vooral in het landelijke Indonesië is het vaak letterlijk de enige optie die werkt. Kortom: tenzij je twee weken in Indonesië alleen in Zuid-Bali wilt doorbrengen, moet je andere providers niet eens overwegen.
De laatste keer dat ik op Bali aankwam, kon ik geen enkele winkel vinden die me een simkaart verkocht zonder de toeristische databundels, die totaal overdreven prijzen hebben. Als dat ook jouw ervaring is, neem dan het allergoedkoopste pakket en koop de gigabytes daarna rechtstreeks in de app tegen marktprijzen. Helaas weet ik zeker dat ze hier misbruik van maken, want tijdens een andere reis door Indonesië die op Sumatra begon, hebben ze in de officiële winkel een simkaart voor me geregistreerd zonder me te verplichten een databundel te kopen.

Als je een telefoon hebt die e-sims ondersteunt en je het gemak wilt om meteen te kunnen internetten zonder een lokale simkaart te hoeven kopen, dan raad ik je aan de diensten van Airalo en Ubigi te gebruiken. Als je voor deze oplossing kiest, zijn er echter minstens een paar zaken om te overwegen. Allereerst betaal je, op zeldzame uitzonderingen na, veel meer voor de gigabytes dan je zou betalen met een lokale simkaart; ten tweede is hun lokale partner niet altijd die met de beste dekking van het grondgebied.
Kortom: ik denk dat de meeste reizigers beter een lokale simkaart kunnen kopen (of misschien kunnen proberen de e-sim van een lokale provider te kopen), maar maak vooral zelf je afweging, want aan uitzonderingen geen gebrek. Toen ik bijvoorbeeld Japan bezocht, was het abonnement van Ubigi voordeliger dan welke lokale simkaart ook die ik kon kopen zonder te bewijzen dat ik inwoner was.

Dream Beach.
Indonesië wordt over het algemeen als een veilig land beschouwd; de meest voorkomende vormen van criminaliteit hebben gelukkig te maken met tasjesroof en diefstal (hou je spullen in de gaten, vooral op drukke plekken), terwijl gewelddadige misdrijven, een beetje zoals in heel Azië, uiterst zeldzaam zijn.
Als je besluit een scooter te huren, let dan extra goed op het verkeer, dat afhankelijk van waar je bent echt chaotisch kan zijn. Bovendien zijn de wegen vaak niet in perfecte staat en lijken mensen de verkeersregels volledig te negeren. Een andere zaak die ik aanraad te vermijden, is in aanraking komen met welke vorm van drugs dan ook; in Indonesië staat de doodstraf op de invoer en uitvoer van drugs en zelfs alleen al betrapt worden met kleine hoeveelheden kan tot niet geringe problemen leiden, inclusief de gevangenis.
Tot slot zijn oplichtingspraktijken iets waar je bijzonder op moet letten; wees op je hoede voor mensen die je op straat aanspreken en hulp aanbieden, “verplichte gidsen”, nepentreetickets, opgedreven tarieven enzovoort. Helaas zijn dit in Indonesië vaak gangbare praktijken en hoewel ze op zich je veiligheid niet in gevaar brengen, vindt niemand het leuk om bedot te worden.
Wees in elk geval niet bang, er zijn echt wel gevaarlijkere landen; gebruik je gezonde verstand, bekijk mijn tips over hoe je overal ter wereld veilig kunt reizen en je zult zien dat je geen enkel probleem zult hebben.
Plan je een reis naar Indonesië? Bekijk dan deze artikelen:
Heb je vragen? Actuele informatie? Aarzel dan niet een reactie achter te laten of stuur me een bericht op Instagram!
Voor donaties/pizza’s en virtuele biertjes 🙂